- प्रेमप्रसाद आचार्य र गणेश नेपालीको आत्मदाहले रास्वपा सरकारमा हुँदा पनि नागरिकको चरम निराशा र राज्यको संवेदनहीनता यथावत् रहेको पुष्टि गरेको छ।
- वैकल्पिक राजनीतिको नारा दिएर सत्तामा पुगेको रास्वपाले भुइँमान्छेका समस्या सम्बोधन गर्न र ठोस सुशासन दिन नसकेको भन्दै आलोचना बढेको छ।
- धराशायी अर्थतन्त्र, सेयर बजारको गिरावट र बेरोजगारीका कारण नयाँ भनिएको शक्तिप्रति पनि आम नागरिकको भरोसा र आशा टुट्दै गएको देखिन्छ।
- रास्वपाले अब सामाजिक सञ्जालको स्टन्ट छोडेर परिणाममुखी काममार्फत नागरिकको जीवन रक्षा र विश्वास जोगाउनु मुख्य चुनौती बनेको छ।
नेपाली राजनीति र समाजको रङ्गमञ्चमा यतिखेर एउटा यस्तो संवेगात्मक एवं विडम्बनापूर्ण संयोग दोहोरिएको छ, जसले जोसुकैको मुटु पनि चसक्क अमिल्याउँछ। काठमाडौँको नयाँ बानेश्वरस्थित संसद् भवन अगाडि इलामका प्रेमप्रसाद आचार्यले आफ्नै शरीरमा आगो सल्काएर बिदा माग्दा होस् वा हालै गणेश नेपालीले त्यही आत्मदाहको आत्मघाती बाटो रोज्दा— सिंहदरबारको सत्ता समीकरणमा 'राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)' केन्द्रीय भूमिकामा उभिएको छ। व्यक्तिले रोज्ने मृत्युको कारण, त्यसको पृष्ठभूमि र तथ्यहरू फरक होलान्, तर हिजोको विसङ्गत व्यवस्था बदल्ने हुटहुटी बोकेर, नागरिकको आँसु पुछ्ने कसम खाँदै सडक र सामाजिक सञ्जालबाट उदाएको रास्वपा आज सत्ताको निर्णायक कुर्सीमा विराजमान छ। यस्तो अवस्थामा पनि एउटा नागरिकले न्याय नपाएर आफ्नै शरीरमा आगो लगाउनु पर्ने क्रुर नियति दोहोरिनुले वर्तमान सरकार र पार्टीमाथि गम्भीर एवं अनुत्तरित प्रश्नहरू उब्जाइदिएको छ। यसले भुइँमान्छेको मनमा रहेको चरम निराशा र राज्य संयन्त्रप्रतिको अविश्वासको आगो निभेको त छैन नै, बरु भित्रभित्रै झन् दन्किएर बलेको छ भन्ने देखाउँछ।
यस संयोगले रास्वपाको 'सुशासन' र 'वैकल्पिक राजनीति' को सुन्दर नारामाथि मात्र होइन, समग्र राज्य प्रणालीको संवेदनहीन चरित्र र त्यसभित्रको मानवीय शून्यतामाथि नै एउटा गम्भीर, आलोचनात्मक र कारुणिक प्रश्न खडा गरिदिएको छ।
हिजो 'प्रश्न' गर्नेहरू आज 'उत्तर' दिने ठाउँमा: फेरिएन त केवल भुइँमान्छेको नियति
प्रेमप्रसाद आचार्यले आगोसँग आत्मसमर्पण गर्दा रास्वपा भर्खरै संसद्मा प्रवेश गरेर सरकारको एउटा सानो हिस्सेदार मात्र बनेको थियो। त्यतिबेला स्वास्थ्य राज्यमन्त्रीको रूपमा डा. तोसिमा कार्कीले अस्पतालको शय्यामै पुगेर छटपटाइरहेका आचार्यलाई भेटेकी थिइन्। त्यो तस्बिरमा राज्यको लाचारी र नयाँ शक्तिप्रतिको एउटा मधुरो आशा दुवै एकैसाथ झल्किन्थे। त्यतिबेला रास्वपा नेतृत्वले "हामी त भर्खरै यो सडेको प्रणालीभित्र छिर्दैछौँ, यी बेथितिहरू पुराना दलहरूले वर्षौँदेखि भित्र्याएका हुन्" भन्दै पन्छिने र सहानुभूति बटुल्ने ठाउँ पाएको थियो।
तर, समयको चक्र बदलिएको छ। आज सरकारमा रास्वपाको बलियो, हस्तक्षेपकारी र निर्णायक उपस्थिति छ। देशको स्वास्थ्य मन्त्रालयको कमान्ड मन्त्री निशा मेहताको हातमा छ। हिजो सडकमा उभिएर जनताका पक्षमा प्रश्न गर्ने र पीडित नागरिकको आँसुमा आँसु मिसाएर रोइदिने रास्वपाका नेताहरू आज नीति निर्माण, गृह प्रशासन र कार्यकारी अधिकारको मूल केन्द्रमा छन्। राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार, पात्रहरू बदलिए, मन्त्रीका अनुहार फेरिए, तोसिमा कार्कीको ठाउँमा निशा मेहता आइन्, तर कठै! ती भुइँमान्छेले न्याय नपाएर आत्मदाह गर्नुपर्ने विदारक परिस्थिति र राज्यको ढुङ्गे मुटु जस्तो अनुदार चरित्र भने कत्ति पनि बदलिएन।
अपेक्षाको भारी र जनताको आक्रोश: जहाँ आशा ठूलो हुन्छ, त्यहाँ चोट पनि गहिरो हुन्छ
रास्वपा केवल एउटा राजनीतिक दल मात्र थिएन; यो त पुराना र स्थापित दलहरूको अकर्मण्यता, अहङ्कार र भ्रष्टाचारबाट आजित भई छटपटिएका नेपाली जनताको 'आक्रोश र भरोसाको पुञ्ज' थियो। मानव मनोविज्ञानको एउटा सत्य के हो भने, जब कसैमाथि आशा ठूलो राखिन्छ, तब निराशाको खाडल पनि त्यत्तिकै गहिरो, पीडादायी र घातक हुन्छ। आज त्यही भरोसाको दियो निभ्दै गएको छ र जनताको त्यो ठूलो अपेक्षा मरेर निराशा चुलिएको दृश्य ऐना जस्तै प्रतिबिम्बित भइरहेको छ।
नागरिकहरूले पुराना स्थापित दलहरू (काङ्ग्रेस, एमाले, माओवादी) बाट धेरै पहिले नै आशा मारिसकेका कारण रास्वपालाई आफ्नो संवाहक रोजेका हुन्, जुन कुरा रास्वपा आफैँले पनि पटक–पटक गर्वका साथ दोहोर्याउने गर्छ। पुराना दलहरू सत्तामा हुँदा देशमा जे–जति बेथिति हुन्थे, जनतामा त्यसप्रति एक प्रकारको बाध्यता र 'आदत' जस्तै भइसकेको थियो। तर, जब नयाँ र स्वच्छ भनिएको रास्वपा आफैँ सिङ्गो सरकारको मुख्य सारथी बन्यो, तब पनि एउटा सामान्य नागरिकले आर्थिक सङ्कट, प्रशासनिक सास्ती र सामाजिक असुरक्षाकै कारण आफ्नै ज्यान फ्याल्नुपर्ने अवस्था आउनुले मुटु कँपाउँछ। यसले के देखाउँछ भने— रास्वपा पनि बिस्तारै त्यही परम्परागत सत्ताकै चक्रव्यूह र भूलभुलैयामा फस्यो। ऊ 'सिस्टम' सुधार्न हिँडेको थियो, तर बिस्तारै त्यही निर्दयी 'सिस्टम' को लाचार अङ्ग बन्न पुग्यो। आज जनमानसमा आक्रोशको आगो दन्किनुको मुख्य र भित्री पीडा यही नै हो।
प्रणालीगत असफलता र 'पपुलिजम' को सीमा: फेसबुकका स्टन्ट र सिंहदरबारको वास्तविकता
यी आत्मदाहका कहालीलाग्दा घटनाहरू केवल कुनै व्यक्तिगत मानसिक समस्या वा क्षणिक लहडका उपज किमार्थ होइनन्। यी त देशको धराशायी बनेको अर्थतन्त्र, साना व्यवसायीहरूको उठिबास, युवाहरूको बेरोजगारी र न्याय पाउनका लागि पैसा र पहुँच नै चाहिने क्रुर संरचनात्मक असफलताका जीवन्त एवं पीडादायी नतिजा हुन्। जनतालाई "हामी सिस्टम सुधार्छौँ" भन्ने मीठो गफ बेचेर उदाएको रास्वपा सरकारमा आएपछि सेयर बजार लगायत देशको अर्थतन्त्र सुधार हुने अपेक्षामा धेरैले आँखा ओछ्याएका थिए। तर, सरकार बनेपछि नेपालको अर्थतन्त्र इतिहासकै चरम निराशाको बिन्दुमा पुगेको छ। रास्वपा सरकारमा आएपछि सेयर बजार सुध्रिने र आफ्ना बालबच्चाको भविष्य सुरक्षित हुने आशामा आफ्नो रगत–पसिनाको कमाइ लगानी गरेका लगानीकर्ताहरू आज लगातार बजार घट्दा छाँगाबाट खसेजस्तै भएका छन्। केही दिनअघि मात्रै बजारको त्यो गिरावट र आर्थिक भार खप्न नसकेर एक लगानीकर्ता चक्कर लागेर ढलेको दृश्य होस् वा हजारौँ लगानीकर्ता सडकमा आउने अवस्थामा पुगेको विवशता— यी सामान्य कुरा होइनन्। यदि सेयर बजारलाई समग्र अर्थतन्त्रको ऐना मान्ने हो भने, सरकार बनेदेखि नै ओरालो लागेको यो बजारले स्पष्ट भन्छ— लगानीकर्ताहरूले यो सरकारलाई पत्याएका छैनन्। अर्थात्, यो सरकार र पार्टीप्रति निजी क्षेत्र उत्साहित होइन, बरु भोलि के हुने हो भन्ने त्रास र अन्योलमा बाँचिरहेको छ। अचेल सरकारको अलोकप्रियता नाप्ने कसीको रूपमा यही घटिरहेको सेयर बजार र आम जनताको रुवाबासीलाई लिन थालिएको छ।
आलोचनात्मक एवं मानवीय दृष्टिकोणबाट हेर्दा, रास्वपाले "पपुलिजम" (लोकप्रियतावाद) को राजनीति त बडो गजबसँग गर्यो, तर मुलुकको अर्थतन्त्र र प्रशासनको भित्री तहमा जेलिएर रहेको 'क्रोनिक' (दीर्घरोग) को वास्तविक उपचार गर्न भने सकेन। सामाजिक सञ्जालमा स्टन्ट देखाउन र भाषणबाजी गर्न जति सजिलो थियो, सिंहदरबारभित्रको त्यो बिचौलियाको बलियो जालो तोड्न र भुइँतहका निमुखा नागरिकलाई "डराउनु पर्दैन, राज्य मेरो साथमा छ" भन्ने न्यानो अभिभावकत्व महसुस गराउन रास्वपा पूर्ण रूपमा चुकेको देखिन्छ।
निष्कर्ष: भाषणको रागबाट परिणामको न्यायतिर कहिले?
प्रेमप्रसाद आचार्य र गणेश नेपाली जस्ता निर्दोष नागरिकहरूले आफ्नै शरीरमा आगो झोसेर बिदा हुनु यो लोकतान्त्रिक भनिने राज्य व्यवस्थाको अनुहारमा लागेको क्रुर र कलङ्कित दाग हो। रास्वपाका लागि यो केवल एउटा दुःखद प्रेस विज्ञप्ति जारी गरेर टार्ने घटना मात्र होइन, बरु उनीहरूको वैकल्पिक राजनीतिक औचित्यमाथि नै लागेको एउटा ठूलो र गम्भीर धक्का हो।
हिजो तोसिमा कार्कीले अस्पतालको बेडमा खिचाएको तस्बिर र आज निशा मेहताका तस्बिरहरू सत्ता फेरबदलका साक्षी त बनेका छन्, तर यदि रास्वपाले अझै पनि गम्भीर रूपमा आत्मसमीक्षा गरेन र 'उही पुराना दलकै जस्तो सत्ता जोगाउने र कुर्सीको आयु लम्ब्याउने खेल' मात्र खेलिरहने हो भने, भुइँमान्छेको आँसुबाट निस्किएको आक्रोशको यो आगोले भोलि उनीहरूको आफ्नै राजनीतिक भविष्यलाई समेत खरानी बनाइदिन सक्छ। यो समय फेसबुकको 'लाइभ' र भाषणको रोमान्समा हराउने समय होइन; यो त परिणाममुखी सुशासन दिएर तड्पिरहेका नागरिकको जीवन रक्षा गर्ने र उनीहरूको विश्वास जोगाउने अन्तिम घडी हो।
