- कांग्रेस भेला समापनमा नेताहरू विमलेन्द्र निधि र प्रकाशशरण महतबीच धर्मसम्बन्धी प्रस्तावको भाषालाई लिएर मञ्चमै भनाभन र कागज तानातान भयो।
- महतको 'सनातन धर्म' र निधिको 'धार्मिक स्वतन्त्रता' सम्बन्धी अडानले विवाद उब्जाएपछि सभापति देउवाको हस्तक्षेपमा महत पक्षकै प्रस्ताव वाचन गरियो।
- अन्ततः 'सनातन धर्म र संस्कृतिलाई राष्ट्रिय पहिचान' मान्ने प्रस्ताव पारित गर्दै कांग्रेसले १५औँ महाधिवेशन समयमै सम्पन्न गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ।
- यस विवादले कांग्रेसभित्रको धार्मिक पहिचान र पार्टीको समावेशी चरित्रबीचको सैद्धान्तिक बहस तथा आगामी राजनीतिक दिशाको चुनौतीलाई स्पष्ट पारेको छ।
काठमाडौं । मञ्चमा कार्यक्रम चलिरहेको थियो। निर्णयहरू पढेर सुनाउने तयारी हुँदै थियो। नेताहरू अगाडि बसेका थिए, कार्यकर्ता र शुभेच्छुकहरू समापन समारोहमा सहभागी थिए। कार्यक्रम प्रत्यक्ष प्रसारणसमेत भइरहेको थियो।
त्यही बेला एउटा कागजले कांग्रेसभित्रको पुरानो र संवेदनशील बहसलाई अचानक सबैका सामु ल्याइदियो।
पूर्वउपसभापति विमलेन्द्र निधि र निवर्तमान प्रवक्ता डा. प्रकाशशरण महतबीच धर्मसम्बन्धी प्रस्तावको एउटा वाक्यलाई लिएर विवाद सुरु भयो। कुरा सामान्य असहमतिबाट अघि बढ्दै जाँदा मञ्चमै भनाभन भयो। केही क्षणका लागि निर्णय लेखिएको कागज एकअर्काबाट तानातानसमेत भयो।
समस्या ठूलो दस्तावेजमा थिएन। एउटा वाक्यमा थियो।
महतले प्रस्तावमा ‘सनातनदेखि मानिँदै आएका धर्महरू मान्न सबै स्वतन्त्र हुने’ भन्ने वाक्य राखेका थिए। निधि भने त्यसलाई हटाएर ‘धार्मिक स्वतन्त्रता’ मात्र उल्लेख गर्नुपर्ने पक्षमा थिए।
बाहिरबाट हेर्दा यो शब्दको विवाद थियो। तर कांग्रेसभित्रको राजनीतिक बहसलाई नजिकबाट नियाल्ने हो भने, यो केवल शब्दको कुरा थिएन।
यो कांग्रेसले बदलिँदो नेपाली समाजलाई कसरी बुझ्दैछ भन्ने प्रश्नसँग जोडिएको थियो।
कागजमा अड्किएको एउटा शब्द
सुकेधारास्थित मिराकल पार्टी प्यालेसमा आयोजित तीनदिने राष्ट्रिय भेलाको समापनमा भएको यो घटनाले धेरैलाई असहज बनायो। किनभने नेपाली कांग्रेसजस्तो पुरानो लोकतान्त्रिक पार्टीका शीर्ष नेताहरूबीच सार्वजनिक मञ्चमै निर्णयको कागजलाई लिएर यस्तो विवाद कमै देखिन्छ।
अन्ततः निवर्तमान सभापति शेरबहादुर देउवाले हस्तक्षेप गरे। विवाद रोकियो। महतले तयार पारेको बुँदा नै वाचन भयो।
तर कागज वाचन भएर विवाद सकिए पनि त्यसले उठाएको प्रश्न भने त्यहीँ रोकिएन।
कांग्रेसको राष्ट्रिय भेलाले पारित गरेको प्रस्तावमा नेपालको ‘सनातनदेखि चलिआएको धर्म र संस्कृतिलाई राष्ट्रिय पहिचानका रूपमा अघि बढाउने’ उल्लेख छ। साथमा हिन्दु, बौद्ध, किराँत र प्राकृत धर्म तथा संस्कृतिको संरक्षण गर्ने र धार्मिक स्वतन्त्रता तथा सामाजिक सद्भाव सुनिश्चित गर्ने प्रतिबद्धता पनि व्यक्त गरिएको छ।
अर्थात् कांग्रेसले एकै ठाउँमा दुई कुरा राखेको छ—नेपालको परम्परागत धार्मिक–सांस्कृतिक पहिचान र सबै नागरिकको धार्मिक स्वतन्त्रता।
दुवै कुरा सँगसँगै जान सक्छन्। तर त्यसका लागि शब्दभन्दा बढी स्पष्टता चाहिन्छ।
कांग्रेस बदलिँदै छ कि समाजको आवाज सुन्दैछ?
कांग्रेसभित्र अहिले उठिरहेको धार्मिक पहिचानको बहसलाई केवल नेताहरूको व्यक्तिगत आस्थासँग जोडेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन।
नेपालको राजनीतिक परिवर्तनसँगै समाज पनि बदलिएको छ। धर्म र संस्कृति नेपाली जनजीवनबाट अलग विषय होइनन्। गाउँका मठमन्दिरदेखि शहरका गुम्बा, मस्जिद, चर्च र किराँत धार्मिक स्थलसम्मको विविधता नेपाली समाजको वास्तविकता हो।
त्यसैले ‘नेपालको सनातन संस्कृति’को कुरा गर्दा त्यसमा कसको संस्कृति पर्छ र कसरी पर्छ भन्ने प्रश्न स्वाभाविक रूपमा उठ्छ।
त्यस्तै, ‘धार्मिक स्वतन्त्रता’ भन्नाले केवल आफ्नो धर्म मान्न पाउने अधिकार मात्र हो कि राज्यले सबै धर्म र आस्थालाई समान व्यवहार गर्ने सुनिश्चितता पनि हो? कांग्रेसले अब यसबारे आफ्नै भाषामा स्पष्ट उत्तर दिनुपर्ने देखिन्छ।
मञ्चमा निधि र महतबीच भएको विवादले यही जटिलतालाई उजागर गरेको छ।
देउवा : व्यक्तिगत आस्था र राजनीतिक सन्तुलन
समापन समारोहमा देउवाले आफू व्यक्तिगत रूपमा हिन्दु भएको र सनातन धर्म मान्ने बताएका थिए। तर उनले सबै धर्मलाई सम्मान गर्ने धारणा पनि व्यक्त गरे।
यो अभिव्यक्ति एउटा व्यक्तिको धार्मिक आस्था र एउटा राजनीतिक दलको राज्यसम्बन्धी दृष्टिकोणबीचको फरक सम्झाउने खालको थियो।
नेता हिन्दु हुन सक्छन्, बौद्ध हुन सक्छन्, किराँत वा अन्य कुनै धर्म मान्न सक्छन्। तर राजनीतिक दलको नीति बनाउँदा नागरिकको समान अधिकारको प्रश्न अगाडि आउँछ।
कांग्रेसका लागि चुनौती यही हो—नेताहरूको व्यक्तिगत धार्मिक विश्वासलाई सम्मान गर्दै पार्टीको लोकतान्त्रिक र बहुलवादी चरित्रलाई कसरी कायम राख्ने?
विवादभन्दा ठूलो छ महाधिवेशनको प्रश्न
तीनदिने भेलाले धर्मको विषय मात्र उठाएको होइन। यसले कांग्रेसको आगामी महाधिवेशनलाई पनि केन्द्रमा राखेको छ।
भेलाले १५औँ महाधिवेशन १४औँ महाधिवेशनबाट निर्वाचित केन्द्रीय कार्यसमितिको निर्णयअनुसार सम्पन्न गर्ने प्रतिबद्धता जनाएको छ। निवर्तमान सभापति देउवाकै नेतृत्वमा महाधिवेशन सम्पन्न हुने विश्वाससमेत व्यक्त गरिएको छ।
तर नेतृत्वको प्रश्नसँगै पार्टीको दिशाको प्रश्न पनि जोडिएको छ।
कांग्रेस अब पुरानै राजनीतिक भाषामा अघि बढ्ने हो कि बदलिँदो सामाजिक मनोविज्ञानअनुसार आफ्नो राजनीतिक सन्देश पुनर्लेखन गर्ने हो?
धर्मसम्बन्धी प्रस्ताव त्यसैको एउटा संकेत हुन सक्छ।
कांग्रेसभित्र एकथरी नेता नेपालको परम्परा र धार्मिक–सांस्कृतिक पहिचानलाई खुलेर राजनीतिक विमर्शको हिस्सा बनाउनुपर्ने ठान्छन्। अर्काथरी भने यस्तो भाषाले पार्टीको धर्मनिरपेक्ष, बहुलवादी र समावेशी राजनीतिक चरित्रमाथि प्रश्न उठ्न सक्ने चिन्ता गर्छन्।
निधि र महतबीचको सार्वजनिक विवादले यी दुई मनोविज्ञानलाई प्रतीकात्मक रूपमा मञ्चमा ल्याइदिएको छ।
संविधान संशोधनको बाटो पनि खुला
भेलाले वर्तमान संविधानमा देखिएका अस्पष्टता र जनअपेक्षालाई सम्बोधन गर्न आवश्यक संशोधनका लागि पहल गर्ने निर्णय पनि गरेको छ।
यो निर्णय सामान्य राजनीतिक प्रतिबद्धता मात्र होइन। संविधान संशोधनको बहसमा धर्म, संघीयता, निर्वाचन प्रणाली, शासन प्रणाली र समावेशिताजस्ता विषय जोडिन सक्छन्।
त्यसैले कांग्रेसले धार्मिक पहिचानको विषय उठाइसकेपछि अब त्यसको संवैधानिक अर्थ पनि स्पष्ट पार्नुपर्ने हुन्छ।
‘सनातन धर्म र संस्कृति राष्ट्रिय पहिचान हो’ भन्ने राजनीतिक अवधारणा र ‘सबै नागरिक समान छन्’ भन्ने संवैधानिक मान्यताबीच कुनै टकराव नहोस् भन्नका लागि कांग्रेसले भाषणभन्दा पर पुगेर नीति निर्माण गर्नुपर्ने देखिन्छ।
बीपीको मेलमिलाप र आजको कांग्रेस
भेलाले बीपी कोइरालाको २०३३ सालको राष्ट्रिय एकता तथा मेलमिलापको नीति पनि स्मरण गरेको छ।
बीपीको राजनीति कठिन समयमा संवाद, राष्ट्रिय एकता र लोकतान्त्रिक मूल्यको पक्षमा उभिएको थियो। आज कांग्रेसले त्यही विरासत सम्झिँदै गर्दा उसको अगाडि नयाँ किसिमको चुनौती छ—विविध आस्था र पहिचान भएको समाजमा राष्ट्रिय एकताको नयाँ अर्थ खोज्नु।
राष्ट्रिय एकता कुनै एउटा धार्मिक पहिचानलाई अगाडि सारेर मात्र बलियो हुँदैन। नागरिकले आफ्नो आस्था, संस्कृति र पहिचान सुरक्षित रहेको अनुभूति गर्दा मात्र त्यसले स्थायित्व पाउँछ।
त्यसैले कांग्रेसले ‘सनातन’को चर्चा गर्दा त्यसलाई अरू पहिचानको प्रतिस्पर्धाका रूपमा होइन, नेपालको बहुल सांस्कृतिक इतिहासको एउटा महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा कसरी प्रस्तुत गर्छ भन्ने कुरा महत्वपूर्ण हुनेछ।
एउटा कागजले देखाएको तस्वीर
समापन समारोहमा केही मिनेट चलेको त्यो विवाद अहिले धेरै ठूलो राजनीतिक प्रश्नको प्रतीक बनेको छ।
कागजमा लेखिएको एउटा वाक्यलाई लिएर दुई शीर्ष नेता आमनेसामने भए। सभापतिले हस्तक्षेप गरे। एउटा पक्षको भाषा पारित भयो। कार्यक्रम अघि बढ्यो।
तर त्यस दृश्यले कांग्रेसभित्रको बहसलाई भने अझ स्पष्ट बनाइदियो।
कांग्रेस अब केवल सत्ता र संगठनको प्रश्नमा मात्र विभाजित भएर बहस गरिरहेको छैन। पार्टीको पहिचान के हो, राष्ट्रियता कसरी बुझ्ने, धर्म र संस्कृतिलाई राजनीतिक रूपमा कहाँ राख्ने र संविधानलाई कुन दिशामा लैजाने—यी प्रश्न पनि पार्टीको भविष्यसँग जोडिँदै गएका छन्।
आगामी महाधिवेशनमा पदाधिकारी र नेतृत्वका लागि हुने प्रतिस्पर्धाभन्दा ठूलो बहस सम्भवतः यही हुनेछ—कांग्रेस कस्तो राजनीतिक पार्टीका रूपमा अगाडि बढ्ने?
मञ्चमा खोसाखोस भएको त्यो कागज केही क्षणमै एउटा नेताको हातबाट अर्को नेताको हातमा पुगेको थियो। तर त्यसमा लेखिएको ‘धर्म’को बहस भने अब कांग्रेसको हातबाट सजिलै छुट्ने देखिँदैन।
