- भारतले चिया आयातमा ल्याएको नयाँ र कडा मापदण्डका कारण पूर्वी नेपालको चिया निर्यात अवरुद्ध भई उद्योगहरू संकटमा परेका छन्।
- निर्यात रोकिएपछि उत्पादन गोदाममा थन्किँदा व्यवसायीहरूले असार पहिलो सातादेखि इलाम र झापाका चिया उद्योगहरू बन्द गर्ने निर्णय गरेका छन्।
- यस समस्याका कारण चिया क्षेत्रमा आश्रित ७० हजार मजदुर र १५ हजार किसानको दैनिक जीविकोपार्जनमा गम्भीर असर परेको छ।
- संकट समाधानका लागि व्यवसायीले कूटनीतिक पहलको माग गरेका छन् भने सरकारले भारतसँग उच्चस्तरीय छलफल भइरहेको जनाएको छ।
काठमाडौँ । भारतले चिया आयातमा लागू गरेको कडाइयुक्त नीतिगत तथा प्राविधिक प्रावधानका कारण नेपाली चिया निर्यात प्रभावित भएसँगै पूर्वी नेपालका चिया उद्योगहरू गम्भीर संकटमा परेका छन् । विशेषगरी इलाम, झापा, पाँचथर र धनकुटा लगायतका चिया उत्पादन हुने जिल्लामा सञ्चालित अर्थोडक्स तथा सीटीसी चिया उद्योगहरू क्रमशः बन्द हुने अवस्थामा पुगेका छन् ।
उत्पादनको मुख्य सिजनमै निर्यात अवरुद्ध हुँदा उद्योगहरू सञ्चालनमै टिक्न कठिन भएको व्यवसायीहरूले बताएका छन् । भारततर्फ पठाइने तयारी चिया सीमा क्षेत्रमा रोकिएपछि ठूलो परिमाणमा उत्पादन गोदाममै थन्किन पुगेको छ । यही अवस्थालाई मध्यनजर गर्दै सूर्योदय अर्थोडक्स चिया उत्पादक संघ नेपालले असार १ गतेदेखि आफ्ना सम्बद्ध उद्योगहरू बन्द गर्ने निर्णय गरेको छ । त्यस्तै, ‘टी एलायन्स अफ नेपाल’ र नेपाल चिया उत्पादक संघको संयुक्त निर्णयअनुसार झापा लगायतका क्षेत्रका उद्योगहरू पनि असार ४ गतेदेखि क्रमशः बन्द हुने अवस्थामा पुगेका छन् ।
व्यवसायीहरूका अनुसार भारतीय चिया बोर्डले लागू गरेको नयाँ ‘स्ट्यान्डर्ड अपरेटिङ प्रोसिड्युर (SOP)’ र प्रत्येक खेपमा अनिवार्य प्रयोगशाला परीक्षणको व्यवस्था नेपाली चिया निर्यातका लागि प्रमुख चुनौती बनेको छ । परीक्षण प्रक्रिया ढिलो हुने, परिणाममा अनिश्चितता रहने र साना त्रुटिका कारण समेत चिया खेप अस्वीकार वा नष्ट हुन सक्ने प्रावधानले निर्यात प्रक्रिया जटिल बनेको उनीहरूको भनाइ छ ।
यस अवस्थाले केवल उद्योगी मात्र होइन, किसान, मजदुर र उनीहरूको परिवारको जीवनमा समेत प्रत्यक्ष असर पारेको छ । चिया क्षेत्रसँग प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा जोडिएका करिब ७० हजार मजदुर र १५ हजार चिया किसान प्रभावित भएका छन् । चिया पत्ती खरिददेखि प्रशोधन र निर्यातसम्मको सम्पूर्ण चक्र अवरुद्ध हुँदा किसानले आफ्नो उत्पादन बिक्री गर्न नपाउने अवस्था सिर्जना भएको छ भने उद्योगहरूले समेत समयमै भुक्तानी गर्न नसक्ने स्थिति बनेको छ ।
नेपाल चिया तथा कफी विकास बोर्डका अनुसार देशभर करिब १७० वटा चिया प्रशोधन कारखाना र १२० वटा बगान सञ्चालनमा छन् । वार्षिक करिब २ करोड ६० लाख किलो चिया उत्पादन हुने नेपालमा यसको ठूलो हिस्सा पूर्वी पहाडी जिल्लाबाट आउने गर्छ, जसले लाखौँ परिवारको जीविकोपार्जनमा योगदान पुर्याउँदै आएको छ ।
बोर्डका प्रवक्ता डा. दिपक खनालले चिया क्षेत्रलाई केवल आर्थिक गतिविधि मात्र नभई ग्रामीण जीवनको आधारका रूपमा व्याख्या गर्दै निर्यात अवरुद्ध हुँदा सम्पूर्ण प्रणाली प्रभावित भएको बताएका छन् । उनका अनुसार अहिलेको अवस्था उद्योग मात्र होइन, किसान र श्रमिकको दैनिक जीवनसँग पनि जोडिएको गम्भीर मानवीय चुनौती बनेको छ ।
नेपाल निर्यात व्यवसायी महासंघ (फिन) ले सरकारसमक्ष पाँच बुँदे माग अघि सार्दै तत्काल कूटनीतिक पहल गर्न, नेपाल–भारत प्राविधिक तथा वाणिज्य संवाद सुरु गर्न, प्रयोगशाला परीक्षण तथा प्रमाणपत्रको पारस्परिक मान्यता (Mutual Recognition Agreement) गर्न तथा संकटमा परेका उद्योग र किसानका लागि राहत प्याकेज घोषणा गर्न आग्रह गरेको छ । साथै, वैकल्पिक बजार खोजीमा सहजीकरण गर्नुपर्ने माग पनि गरिएको छ ।
यसैबीच परराष्ट्र मन्त्रालयले भारतसँग आवश्यक कूटनीतिक समन्वय भइरहेको जनाएको छ । मन्त्रालयका अनुसार भारतस्थित नेपाली दूतावास, काठमाडौँस्थित भारतीय दूतावास तथा सम्बन्धित निकायहरूबीच निरन्तर संवाद भइरहेको छ र समस्या समाधानका लागि उच्चस्तरीय छलफल अघि बढाइएको छ ।
