- रसुवाको ल्हेन्दे खोलामा आएको बाढीको कारण चीनतर्फको उच्च हिमाली क्षेत्रमा गएको हिम-चट्टानको पहिरो वा हिमताल विस्फोट हुन सक्ने प्रारम्भिक अनुमान गरिएको छ।
- ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्पलाई बाढीको 'ट्रिगर' मानिए पनि, भारी वर्षा नभएको अवस्थामा आएको यो विपद्को यकिन कारणबारे विस्तृत वैज्ञानिक अनुसन्धान भइरहेको छ।
- विज्ञहरूले उपग्रह तस्बिरको विश्लेषण गर्दै हिमाली क्षेत्रमा हुने आकस्मिक विपद् न्यूनीकरण गर्न पूर्वसूचना प्रणाली र चीनसँगको प्रभावकारी समन्वयमा जोड दिएका छन्।
काठमाडौं : रसुवाको ल्हेन्दे खोलामा आएको विनाशकारी बाढीको कारण अझै यकिन हुन सकेको छैन। बाढीको स्रोत उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेकोमा विज्ञहरू लगभग सहमत भए पनि त्यहाँ वास्तवमा के घटना भयो भन्नेबारे भने फरक–फरक अनुमान छन्। कसैले हिम–चट्टानको ठूलो पहिरोलाई मुख्य कारण मानेका छन् भने कसैले जोखिमयुक्त हिमताल फुटेको हुन सक्ने बताएका छन्। भूकम्पको सम्भावित भूमिकाबारे पनि अनुसन्धान भइरहेको छ।
बाढी नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रभन्दा करिब ४०–५० किलोमिटर माथिल्लो भागबाट सुरु भएको अनुमान छ। उच्च हिमाली क्षेत्रबाट तीव्र गतिमा तल झरेको पानीले बाटोमा रहेका ढुंगा, माटो र गेग्रान बगाउँदै ल्हेन्दे खोलामा प्रवेश गरेको थियो। त्यसपछि बाढी टिमुरे हुँदै भोटेकोसी र त्रिशूली नदीसम्म पुगेको थियो।
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अनुसार रसुवागढी नाकाबाट करिब २० किलोमिटर उत्तरपूर्वतर्फ चीनको भूभागमा हिम–चट्टानको पहिरो गएको थियो। उपग्रहबाट प्राप्त तस्बिरमा पहिरोपछि गेग्रानसहितको ठूलो पानीको बहाव ल्हेन्दे खोलामा प्रवेश गरेको देखिएको प्राधिकरणले जनाएको छ।
यद्यपि, पहिरो मात्रै यति ठूलो बाढीको कारण थियो वा त्यससँगै हिमताल वा पानीको कुनै ठूलो भण्डार फुटेको थियो भन्ने प्रश्न अझै खुला छ।
त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्द्रीय भूगर्भ विभागका प्राध्यापक रञ्जनकुमार दाहालले बाढीको आकार र त्यसले बगाएर ल्याएको सामग्री हेर्दा सामान्य खोलामा आएको बाढीले मात्रै यस्तो अवस्था सिर्जना गर्न कठिन हुने बताएका छन्।
उनका अनुसार ल्हेन्दे खोलाको माथिल्लो भागमा नजिक–नजिक रहेका तीनवटा जोखिमयुक्त हिमतालमध्ये कुनै एउटा तालमा असामान्य घटना भएको हुन सक्छ। हिमपहिरो र त्यसपछि हिमताल फुटेको सम्भावनालाई पनि उनले अस्वीकार गरेका छैनन्।
तर कुन ताल फुटेको हो वा ताल नै फुटेको हो कि होइन भन्ने कुरा अहिले नै भन्न सकिने अवस्था नरहेको उनको भनाइ छ। त्यसका लागि घटनास्थलको थप अध्ययन र विस्तृत तथ्यांक आवश्यक हुन्छ।
अमेरिकाको युनिभर्सिटी अफ अलास्का फेयरब्यांक्सका अनुसन्धानकर्ता अमृत थापाले पनि हिमपहिरो बाढीको महत्वपूर्ण कारण हुन सक्ने बताएका छन्। नेपाल र चीनका वैज्ञानिकहरूसँगको प्रारम्भिक छलफलका आधारमा यस्तो आकलन गरिएको उनले बताएका छन्।
यसरी हेर्दा अहिले वैज्ञानिकहरूबीच एउटा कुरामा भने समान धारणा देखिन्छ—बाढीको स्रोत उच्च हिमाली क्षेत्रमा खोज्नुपर्छ। तर त्यहाँबाट बाढी कसरी सुरु भयो भन्ने प्रश्नको जवाफ भने अझै बाँकी छ।
हिमताल फुटेको प्रमाण अझै छैन
हिमताल विस्फोटजन्य बाढी अर्थात् ग्लेसियल लेक आउटबर्स्ट फ्लड (जीएलओएफ) हिमतालमा जम्मा भएको पानी अचानक बाहिरिँदा आउने बाढी हो। हिमतालको प्राकृतिक बाँध कमजोर हुनु, हिमपहिरो वा पहिरो खस्नु, भूकम्प आउनु वा तालमा अत्यधिक पानी जम्मा हुनुजस्ता कारणले यस्तो घटना हुन सक्छ।
हिमताल फुट्दा त्यसमा जम्मा भएको पानी एकैपटक तल झर्ने भएकाले छोटो समयमै ठूलो बाढी आउन सक्छ। तीव्र गतिमा बग्ने पानीले बाटोमा रहेका ढुंगा, माटो र गेग्रान समेत बगाएर ल्याउँदा यसको विनाशकारी क्षमता अझ बढ्छ।
तर रसुवाको घटनालाई अहिले नै जीएलओएफ भनेर निष्कर्ष निकाल्नु हतार हुने विज्ञहरूको भनाइ छ। भूगोल तथा रिमोट सेन्सिङका अध्येता विष्णु महर्जनले पनि घटनाको वास्तविक प्रकृति बुझ्न थप वैज्ञानिक अनुसन्धान आवश्यक रहेको बताएका छन्।
विशेषज्ञहरूका अनुसार हिमतालको आकार हेरेर मात्र त्यसको जोखिम निर्धारण गर्न सकिँदैन। सतहबाट सानो देखिने ताल वा पानीको पोखरीभित्र ठूलो मात्रामा पानी जम्मा भएको हुन सक्छ। हिमनदीभित्र वा बरफको तलसमेत पानीका ‘पकेट’ बन्न सक्छन्।
त्यसैले हिमाली क्षेत्रमा देखिने साना ताललाई पनि बेवास्ता गर्न नहुने विज्ञहरू बताउँछन्।
हिमालमा बढ्दो तापक्रमको प्रभाव
रसुवाको बाढीको तत्कालीन कारण जे भए पनि यसले हिमालयमा भइरहेको तीव्र वातावरणीय परिवर्तनलाई फेरि चर्चामा ल्याएको छ।
पछिल्ला वर्षमा तापक्रम बढ्दै जाँदा हिमालयका धेरै हिमनदी पग्लिँदै र पछाडि हट्दै गएका छन्। हिमनदीको बरफ घट्दै जाँदा त्यसले छाडेको स्थानमा पानी जम्मा भएर नयाँ ताल बन्न सक्छ। पहिले नै बनेका हिमताल पनि विस्तार हुन सक्छन्।
तर जलवायु परिवर्तनका कारण बनेका सबै हिमताल जोखिमयुक्त हुन्छन् भन्ने होइन। तालको जोखिम त्यसमा रहेको पानीको मात्रा, पानी थामेर राख्ने प्राकृतिक बाँधको अवस्था, आसपासको भूगोल र सम्भावित हिमपहिरो तथा पहिरोजस्ता घटनामा निर्भर हुन्छ।
यही कारण वैज्ञानिकहरू जलवायु परिवर्तनलाई कुनै एक बाढीको प्रत्यक्ष कारणभन्दा पनि जोखिम बढाउँदै जाने पृष्ठभूमिका रूपमा हेर्छन्।
हिमनदी पग्लिँदै जाँदा एकातिर हिमताल विस्तार हुने र अर्कोतिर हिमनदी तथा वरपरका भूभाग अस्थिर बन्न सक्ने अवस्था सिर्जना हुन्छ। यस्तो अवस्थामा हिमपहिरो, पहिरो वा भूकम्पजस्ता घटना भएमा त्यसले ठूलो विपद् निम्त्याउन सक्छ।
भूकम्पले कति भूमिका खेल्यो ?
रसुवाको बाढीमा भूकम्पको सम्भावित भूमिकालाई पनि अनुसन्धानको विषय बनाइएको छ।
परराष्ट्रमन्त्री शिशिर खनालले संसद्मा प्रारम्भिक सूचनाका आधारमा बिहान ८ः३७ बजेतिर त्यस क्षेत्रमा भूकम्प गएको र त्यसपछि हिमपहिरो खसेर बाढी आएको जानकारी प्राप्त भएको बताएका थिए।
अमेरिकी भूगर्भ सर्वेक्षण (यूएसजीएस) ले नेपाल–चीन सीमा क्षेत्रमा ४.४ म्याग्निच्युडको भूकम्प गएको जनाएको छ।
तर विज्ञहरू भूकम्पलाई नै बाढीको मुख्य कारण भनेर तत्काल निष्कर्ष निकाल्न तयार छैनन्। भूकम्पले पहिले नै अस्थिर अवस्थामा रहेको हिमनदी, चट्टान वा पहाडलाई चलायमान बनाएको हुन सक्छ। तर त्यसको पुष्टि गर्न घटनास्थलको थप अध्ययन आवश्यक छ।
त्यसैले अहिलेको अवस्थामा भूकम्पलाई सम्भावित ‘ट्रिगर’ का रूपमा हेर्न सकिए पनि बाढीको एकमात्र कारण भन्न सकिने अवस्था छैन।
भारी वर्षा नभए पनि आयो ठूलो बाढी
रसुवाको घटनाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो—बाढी आएको समयमा त्यस क्षेत्रमा असाधारण रूपमा ठूलो वर्षा भएको थिएन।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार रसुवा आसपासमा त्यतिबेला खासै भारी वर्षा भएको थिएन। यसले सामान्य वर्षाजन्य बाढीभन्दा उच्च हिमाली क्षेत्रमा भएको कुनै आकस्मिक घटनातर्फ वैज्ञानिकहरूको ध्यान खिचेको छ।
हिमाली क्षेत्रमा यस्तो घटना असम्भव भने होइन। उच्च क्षेत्रमा हिमताल फुट्दा वा हिमपहिरोले खोला थुनेर केही समयपछि अचानक खोल्दा तलको क्षेत्रमा भारी वर्षा नभए पनि ठूलो बाढी आउन सक्छ।
अबको चुनौती पूर्वसूचना
रसुवाको घटनाले नेपाललाई फेरि एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न सोधेको छ—हिमालमा भइरहेको परिवर्तनबारे हामी कति समयमै जानकारी पाउन सक्छौं ?
उच्च हिमाली क्षेत्रमा रहेका हिमताल र हिमनदीको नियमित निगरानी अहिले पहिलेभन्दा सहज भएको छ। उपग्रह तस्बिर, रिमोट सेन्सिङ र जीआईएस प्रविधिबाट दुर्गम क्षेत्रमा भएका परिवर्तनसमेत हेर्न सकिन्छ।
तर उपग्रहबाट देखिएको परिवर्तनलाई स्थलगत अध्ययन र वैज्ञानिक विश्लेषणसँग जोड्नुपर्ने विज्ञहरू बताउँछन्। जोखिमयुक्त हिमतालमा पानीको मात्रा, बाँधको अवस्था र आसपासको भूगोलमा भइरहेको परिवर्तन नियमित रूपमा निगरानी गर्न सके सम्भावित जोखिम पहिल्यै पहिचान गर्न सकिन्छ।
नेपालका लागि चीनसँगको सहकार्य पनि महत्वपूर्ण छ। नेपाललाई असर पार्न सक्ने कतिपय हिमताल र हिमनदी सीमा पारि तिब्बतमा छन्। त्यहाँ कुनै ठूलो पहिरो, हिमपहिरो वा तालमा अचानक परिवर्तन आए त्यसको सूचना नेपालसम्म समयमै पुग्न सके तल्लो क्षेत्रमा रहेका मानिसलाई सुरक्षित स्थानतर्फ सार्न समय मिल्न सक्छ।
हिमालको जोखिम अब टाढाको विषय रहेन
रसुवाको बाढीको वास्तविक कारण पत्ता लगाउन अझै केही समय लाग्न सक्छ। हिमपहिरो, हिमताल, खोला थुनिएको अवस्था र भूकम्पमध्ये कुन घटनाले मुख्य भूमिका खेल्यो वा यीमध्ये धेरै घटना एकपछि अर्को हुँदै बाढी आएको हो भन्ने कुरा वैज्ञानिक अध्ययनपछि मात्रै स्पष्ट हुनेछ।
तर घटनाले एउटा कुरा भने स्पष्ट पारेको छ—उच्च हिमालमा भएको सानो परिवर्तनको असर तलका बस्तीमा निकै ठूलो हुन सक्छ।
जलवायु परिवर्तनसँगै हिमनदी पग्लिँदै छन्, नयाँ हिमताल बन्दै छन् र पुराना तालको स्वरूप परिवर्तन भइरहेको छ। यसको अर्थ हरेक हिमताल अब फुट्नेछ भन्ने होइन। तर जोखिमयुक्त स्थान पहिचान नगरी बस्ने अवस्था पनि छैन।
रसुवाको बाढी त्यसैले एउटा विपद्को कथा मात्र होइन, बदलिँदो हिमाली वातावरणको चेतावनी पनि हो। अब नेपालले बाढी आएपछि उद्धार गर्ने क्षमतासँगै हिमालमै जोखिम पहिचान गर्ने, निरन्तर निगरानी गर्ने र जोखिममा रहेका समुदायलाई समयमै सूचना दिने प्रणालीलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने देखिन्छ।
