- बाढीका कारण ५५३ शव फेला परेका छन् भने ९७७ जना अझै बेपत्ता छन्, जसले गर्दा पहिचान कार्य चुनौतीपूर्ण बनेको छ।
- अस्पतालहरूमा शव राख्ने फ्रिजरको अभाव हुँदा धेरै शवहरू खुल्ला ठाउँमा त्रिपालमुनि राख्नुपर्ने र कुहिने जोखिम बढेको छ।
- फरेन्सिक विज्ञहरूले फोटो, औंठाछाप र डीएनए परीक्षणमार्फत मृतकको पहिचान गरी परिवारलाई बुझाउने प्रक्रियालाई तीव्रता दिएका छन्।
- यो संकटले विपद्का बेला शव व्यवस्थापनका लागि प्रभावकारी राष्ट्रिय प्रणाली र पर्याप्त पूर्वाधारको आवश्यकतालाई स्पष्ट रूपमा देखाएको छ।
काठमाडौं । हातमा हराएका आफन्तको तस्बिर बोकेर अस्पतालको ढोकामा पुग्नेहरू धेरै छन्। कसैको आँखामा आशा छ, कसैको मनमा डर। कोही आफ्नो मान्छे जीवितै भेटिएला भन्ने प्रार्थना गरिरहेका छन्, त कोही अन्तिमपटक भए पनि शव भेटियोस् र संस्कार गर्न पाइयोस् भन्ने प्रतीक्षामा छन्।
तर बाढीले निम्त्याएको यो त्रासदीमा आफन्तको खोजी आफैंमा अर्को पीडादायी यात्रामा परिणत भएको छ। ठूलो संख्यामा शव फेला परे पनि अधिकांशको पहिचान हुन सकेको छैन। शव राख्ने ठाउँको अभाव, बढ्दो गर्मी र सीमित फरेन्सिक जनशक्तिले मृतकको पहिचान र सम्मानजनक व्यवस्थापन थप कठिन बनाएको छ।
समाचार तयार पार्दासम्म विभिन्न जिल्लामा ५५३ वटा शव फेला परेका छन्। रसुवामा १३, नुवाकोटमा ३८, धादिङमा ४०, गोरखामा ४४, नवलपुरमा १३४, नवलपरासीमा २८, तनहुँमा २९ र चितवनमा मात्रै २२१ शव भेटिएका छन्। तीमध्ये अधिकांशको पहिचान हुन बाँकी छ। राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका अनुसार ९७७ जना अझै सम्पर्कविहीन छन्।
यी संख्या केवल तथ्यांक होइनन्। प्रत्येक संख्यापछाडि एउटा परिवार छ, एउटा घर छ र कसैको प्रतीक्षामा बसेका आफन्त छन्।
चितवनमा शवको चाप, आफन्तको बेचैनी
बाढीले बगाएर ल्याएका शवहरू चितवन र नवलपरासीसहित त्रिशूली नदी आसपासका क्षेत्रमा बढी भेटिएका छन्। त्यसपछि भरतपुर अस्पतालमा शवको चाप अस्वाभाविक रूपमा बढेको छ।
बिहीबार बेलुकासम्म मात्रै भरतपुर अस्पतालमा १३७ शव आइपुगेका थिए। शुक्रबारसम्म यो संख्या करिब २०० पुग्न सक्ने अनुमान गरिएको थियो। तर अस्पतालमा शव राख्ने २४ वटा फ्रिजर मात्र छन्। तीमध्ये पनि अधिकांश पहिले नै बेवारिसे शवले भरिएका छन्।
शवको संख्या बढ्दै गएपछि अस्पतालको पोस्टमार्टम भवन र परिसर भरिएको छ। कतिपय शव करिडोर र बाहिरी क्षेत्रमा त्रिपाल लगाएर राख्नुपरेको छ। प्रहरी परिचालन गरी ती क्षेत्र सुरक्षित राखिएको छ।
तर सबैभन्दा ठूलो चिन्ता भनेको समयसँगै शवको अवस्था बिग्रिँदै जानु हो। उच्च तापक्रमका कारण केही शव कुहिन थालेका छन्। चिकित्सकहरूका अनुसार सबै शव एकैपटक कुहिने नभए पनि केहीमा प्रक्रिया सुरु भइसकेको छ।
एकातिर आफन्तहरू आफ्नो मान्छेको खोजीमा छन्, अर्कोतिर अस्पतालका चिकित्सक र कर्मचारीहरू सीमित साधनबीच प्रत्येक शवलाई पहिचानयोग्य अवस्थामा राख्ने प्रयास गरिरहेका छन्।
‘पहिले पहिचान गर्न सकिने शव’
बाढीमा बगेका सबै शव एउटै अवस्थामा छैनन्। केही सग्ला छन्। केही लामो समय पानीमा रहँदा कुहिन थालेका छन् भने केही क्षतविक्षत अवस्थामा भेटिएका छन्।
त्यसैले भरतपुर अस्पतालले अहिले सग्लो अवस्थामा रहेका र पहिचान गर्न सकिने शवलाई प्राथमिकता दिएको छ। पहिचान भएका शव आफन्तलाई बुझाउन सकिए परिवारले अन्तिम संस्कार गर्न पाउँछन् र अस्पतालमा रहेको चाप पनि केही घट्छ।
फरेन्सिक टोलीले शवको फोटो तथा भिडियो लिने, शरीरमा रहेका विशेष चिन्ह अभिलेख गर्ने, फिंगरप्रिन्ट संकलन गर्ने र आवश्यक पोस्टमार्टम प्रक्रिया पूरा गरिरहेको छ। चाप बढेपछि अन्य अस्पतालबाट समेत फरेन्सिक विज्ञ बोलाइएको छ।
यो प्रक्रिया परिवारका लागि पनि उत्तिकै कठिन छ। अस्पतालले मृतकका आफन्तलाई शवको फोटो, भिडियो र शरीरमा रहेका विशेष चिन्ह देखाउने व्यवस्था गरेको छ। आफन्तले आफूले खोजिरहेको व्यक्तिसँग मिल्दोजुल्दो शव देखेमा नम्बर टिपेर प्रहरीलाई जानकारी गराउन सक्छन्। त्यसपछि प्रहरीले सम्बन्धित शव देखाउने प्रक्रिया अघि बढाउँछ।
यो व्यवस्थाले कम्तीमा आफन्तलाई अनिश्चित प्रतीक्षाभन्दा केही आधार दिएको छ। तर फोटो हेरेर आफ्नो मान्छे हो कि होइन भनेर छुट्याउने क्षण आफैंमा परिवारका लागि कति पीडादायी होला भन्ने अनुमान गर्न कठिन छैन।
शव पहिचान अब विज्ञानको भरमा
सबै शव अनुहारबाट पहिचान गर्न सम्भव हुँदैन। पानीमा लामो समय रहँदा शरीर बिग्रिएको अवस्थामा दाँत, औंठाछाप र डीएनए परीक्षण महत्वपूर्ण बन्न पुग्छ।
त्रिवि शिक्षण अस्पतालमा ल्याइएका २५ शवमध्ये पाँचको पहिचान गरी पोस्टमार्टमपछि आफन्तलाई बुझाइसकिएको छ। बाँकी २० शवको पहिचानका लागि आवश्यक विवरण र डीएनए नमुना संकलन भइरहेको छ।
फरेन्सिक विशेषज्ञहरूका अनुसार सबै शव चिरेर परीक्षण गर्नुपर्ने हुँदैन। बाहिरी अवस्था, अनुहार, कपडा, चोटपटक तथा शरीरमा रहेका विशेष चिन्ह पनि पहिचानका आधार बन्न सक्छन्। शरीरमा पहिले उपचारका क्रममा राखिएका प्लेट, रड वा अन्य धातुजन्य सामग्रीसमेत पहिचानमा सहयोगी हुन सक्छन्।
तर अत्यधिक कुहिएको वा क्षतविक्षत शवको अवस्थामा वैज्ञानिक परीक्षण अपरिहार्य बन्न सक्छ। डीएनए परीक्षणबाट पहिचान पुष्टि भएपछि मात्रै शव परिवारलाई जिम्मा दिनुपर्ने विशेषज्ञहरूको भनाइ छ।
अस्पतालको क्षमता मात्रै पर्याप्त छैन
बाढीपछि देखिएको संकटले एउटा महत्वपूर्ण कमजोरी उजागर गरेको छ—ठूलो विपद्मा शव व्यवस्थापनको छुट्टै पूर्वतयारी नेपालसँग पर्याप्त छैन।
स्वास्थ्य मन्त्रालयका अनुसार देशभरका अस्पतालको शव व्यवस्थापन क्षमता जोड्दा करिब ६०० भन्दा बढी शव राख्न सकिन्छ। तर ती सबै क्षमता एकै ठाउँमा छैनन्। आवश्यक परेको ठाउँभन्दा धेरै टाढा रहेका अस्पतालको क्षमता तत्काल उपयोग गर्न सकिँदैन। हालसम्म १६ वटा अस्पतालको क्षमता परिचालन गरिएको मन्त्रालयले जनाएको छ।
यसको अर्थ समस्या केवल फ्रिजरको संख्या कम हुनु होइन। समस्या कहाँ शव भेटिन्छन्, त्यहाँ कति समयभित्र सुरक्षित व्यवस्थापन गर्न सकिन्छ भन्ने हो।
चितवन वा नवलपरासीमा सयौं शव भेटिँदा ती सबैलाई काठमाडौं ल्याउनु आफैंमा अर्को चुनौती हो। त्यसैले प्रभावित क्षेत्र नजिकै अस्थायी शवगृह बनाउने, कोल्ड स्टोरेज वा कोल्ड कन्टेनर प्रयोग गर्ने विकल्पमा मन्त्रालयले काम गरिरहेको छ।
मृतकको सम्मान पनि राज्यको जिम्मेवारी
विपद्को बेला उद्धारमा जीवितलाई बचाउनु पहिलो प्राथमिकता हुन्छ। घाइतेको उपचार पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण हुन्छ। तर मृत्यु भएपछि शवलाई सम्मानपूर्वक राख्नु, पहिचान गर्नु र परिवारलाई बुझाउनु पनि राज्यको दायित्व हो।
पहिचान नभएका शवका लागि कानुनी प्रक्रिया पूरा गर्नुपर्छ। फोटो, शारीरिक विवरण, लत्ताकपडा, परिचयपत्र, औंठाछाप, दन्त परीक्षण र आवश्यक परे डीएनए परीक्षणसम्म गर्नुपर्ने व्यवस्था छ।
तर शव राख्ने ठाउँ नै नपुग्ने अवस्था आयो भने यी सबै प्रक्रिया प्रभावित हुन सक्छन्। समयमै सुरक्षित संरक्षण हुन नसके शवको अवस्था बिग्रिँदै जाँदा पहिचान झन् कठिन बन्न सक्छ। त्यसैले शव व्यवस्थापनलाई स्वास्थ्य संस्थाको नियमित जिम्मेवारीमा मात्र सीमित राखेर पुग्दैन।
२०७२ को अनुभव फेरि दोहोरिँदै
नेपालले २०७२ को भूकम्पमा पनि ठूलो संख्यामा पहिचान हुन नसकेका शव व्यवस्थापन गर्नुपरेको थियो। त्यतिबेला शिक्षण अस्पताल परिसरमा समेत पहिचान हुन नसकेका शवलाई माटोमा सुरक्षित रूपमा गाडेर राखिएको थियो।
तर एक दशकभन्दा बढी समयपछि पनि ठूलो विपद्का बेला शव व्यवस्थापनमा उस्तै प्रकृतिको समस्या देखिनु गम्भीर विषय हो।
विपद् पूर्वतयारी भन्नाले उद्धार टोली, एम्बुलेन्स, औषधि र अस्पतालको आकस्मिक क्षमता मात्रै होइन। ठूलो संख्यामा मानिसको मृत्यु भएको अवस्थामा शव कहाँ राख्ने, कसरी सुरक्षित राख्ने, कसरी पहिचान गर्ने र परिवारसम्म कसरी पुर्याउने भन्ने प्रश्नको पनि पहिले नै उत्तर खोजिनुपर्छ।
अब परिवारले अनिश्चित प्रतीक्षा गर्न नपरोस्
अहिले अस्पतालमा काम गरिरहेका चिकित्सक, प्रहरी, फरेन्सिक विज्ञ र स्वास्थ्यकर्मीका लागि यो केवल एउटा प्रशासनिक काम होइन। उनीहरूका अगाडि आफ्नो प्रियजन गुमाएका परिवार छन्, जो एउटा निश्चित उत्तरको प्रतीक्षामा छन्।
कसैका लागि त्यो उत्तर ‘तपाईंको आफन्त भेटिनुभयो’ हुन सक्छ। कसैका लागि त्यो उत्तर पीडादायी हुन सक्छ। तर अनिश्चितता सबैभन्दा ठूलो पीडा हो।
त्यसैले तत्काल अस्थायी शवगृहको व्यवस्था गर्नु, फरेन्सिक जनशक्ति थप्नु, प्रत्येक शवको वैज्ञानिक अभिलेख तयार गर्नु र परिवारसँग सूचना आदानप्रदानलाई व्यवस्थित बनाउनु अहिलेको प्रमुख आवश्यकता हो।
निष्कर्ष : शव व्यवस्थापनलाई पनि विपद् पूर्वतयारीको हिस्सा बनाऊ
बाढीले भौतिक संरचना मात्र बगाएको छैन, धेरै परिवारको जीवन नै तहसनहस बनाएको छ। अहिले फेला परिरहेका प्रत्येक शव कुनै परिवारको हराएको सदस्य हुन सक्छ। त्यसैले ती शवलाई केवल संख्या वा प्रशासनिक बोझका रूपमा हेर्न मिल्दैन।
हालको संकटले राज्यलाई स्पष्ट सन्देश दिएको छ—विपद् व्यवस्थापन जीवन बचाउने क्षणबाट मृत्युको सम्मान गर्ने क्षणसम्म पुग्नुपर्छ।
अस्पतालका सीमित शवगृह, फरेन्सिक जनशक्तिको चाप र अस्थायी व्यवस्थापनको खोजीले नेपालमा ठूलो विपद्का लागि शव व्यवस्थापनको छुट्टै राष्ट्रिय प्रणाली आवश्यक रहेको देखाएको छ।
तत्कालका लागि प्रभावित क्षेत्रमा पर्याप्त क्षमताका अस्थायी शवगृह स्थापना गर्नुपर्छ। दीर्घकालीन रूपमा प्रदेश तथा प्रमुख विपद् जोखिम क्षेत्रहरूमा आधुनिक शव संरक्षण केन्द्र, मोबाइल फ्रिजर, फरेन्सिक उपकरण र प्रशिक्षित जनशक्ति तयार राख्नुपर्छ।
किनकि विपद्का बेला जीवन बचाउन राज्यको दायित्व सुरु हुन्छ, तर मृत्यु भएपछि पनि मृतकको पहिचान, सम्मान र परिवारसम्म अन्तिम यात्रा सुनिश्चित गर्नु राज्यको जिम्मेवारीबाट बाहिर हुँदैन।
