- नेपाली कांग्रेसले एक दशकपछि खुलामञ्चमा महाधिवेशन उद्घाटन गर्दै यसलाई लोकतान्त्रिक बहस र राजनीतिक इतिहासको महत्वपूर्ण संगमस्थलको रूपमा पुनर्जीवित गरेको छ।
- नेता गगन थापाले संसद् र राजनीतिक दलभित्रै 'खुलामञ्च' जस्तै पारदर्शी र खुला विमर्शको संस्कृति आवश्यक रहेको विचार व्यक्त गरे।
- खुलामञ्चमा भएको आलोचना र बालेन शाहको व्यङ्ग्यले लोकतन्त्रमा सरकारलाई प्रश्न गर्न पाउने नागरिक अधिकारमाथि नयाँ राजनीतिक बहस छेडिएको छ।
काठमाडौँ । काठमाडौँको खुलामञ्च आइतबार एउटा राजनीतिक कार्यक्रमको स्थल मात्र बनेन, फेरि एकपटक नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहास र वर्तमान राजनीतिक बहसबीचको संगमस्थल बन्यो।
करिब एक दशकपछि राजनीतिक गतिविधिका लागि खुलेको खुलामञ्चमा नेपाली कांग्रेसले आफ्नो १५औँ महाधिवेशन उद्घाटन गर्यो। त्यही मञ्चबाट कांग्रेस सभापति गगन थापाले खुलामञ्चको इतिहास सम्झिँदै संसद्, राजनीतिक दल र राज्यसत्ताभित्रै ‘खुलामञ्च’ आवश्यक रहेको बताए।
उनको भाषणको केन्द्रमा एउटा प्रतीक थियो—खुलामञ्च।
तर केही घण्टा नबित्दै यही खुलामञ्च प्रधानमन्त्री बालेन्द्र शाह (बालेन)को सामाजिक सञ्जाल टिप्पणीको विषय बन्यो। प्रधानमन्त्री शाहले कांग्रेसको महाधिवेशनमा आफूविरुद्ध आलोचना भएको प्रसङ्गलाई लक्षित गर्दै, ‘धन्न खुलामञ्च राम्रो बनाइएछ, नयाँ पार्टीले कार्यक्रम गरेर गाली गर्न पाएका छन्’ भन्दै व्यङ्ग्य गरे।
त्यसपछि खुलामञ्चलाई लिएर कांग्रेस, एमाले, नेकपा तथा जेनजी अभियन्तासम्मका प्रतिक्रिया सार्वजनिक भए।
यसरी एउटा चउर फेरि नेपाली राजनीतिमा ‘कसलाई बोल्ने अधिकार छ? सत्तालाई प्रश्न गर्ने ठाउँ कहाँ हो? र खुला लोकतन्त्रको अर्थ के हो?’ भन्ने बहसको प्रतीक बनेको छ।
खुलामञ्च : चउरभन्दा ठूलो एउटा राजनीतिक इतिहास
खुलामञ्चको इतिहास यसको नामजस्तै खुला छ—तर त्यो इतिहास केवल भौतिक खुलापनको कथा होइन।
पञ्चायतविरुद्धको आन्दोलनदेखि बहुदलीय व्यवस्था पुनःस्थापनाको आन्दोलनसम्म र त्यसपछि राजतन्त्रविरुद्धको जनआन्दोलनसम्म खुलामञ्च काठमाडौंको सार्वजनिक राजनीतिक अभिव्यक्तिको प्रमुख थलो रह्यो। २०३६ सालको राजनीतिक आन्दोलनपछि यहाँबाट पञ्चायतविरुद्धका आवाज उठे। २०४६ सालको जनआन्दोलनपछि विजयसभा पनि यहीँ भयो। २०६२/६३ को जनआन्दोलनसम्म आइपुग्दा खुलामञ्च र आसपासको क्षेत्र राजनीतिक प्रतिरोधको महत्वपूर्ण केन्द्र बनिसकेको थियो।
बिपी कोइरालादेखि गणेशमान सिंह र गिरिजाप्रसाद कोइरालासम्मका नेताहरूले यही ठाउँबाट सम्बोधन गरेका थिए भन्ने स्मरण गर्दै थापाले कांग्रेसले महाधिवेशनका लागि खुलामञ्च रोज्नु आफैँमा एउटा राजनीतिक सन्देश भएको बताए।
‘खुलामञ्चमा आएपछि मतभेद सकिन्छ भन्ने होइन,’ थापाको भनाइ थियो, ‘यसले फरक मान्छेलाई एउटै सार्वजनिक ठाउँमा ल्याइदिन्छ।’
यही वाक्य सम्भवतः आइतबारको खुलामञ्च बहसको सबैभन्दा महत्वपूर्ण राजनीतिक अर्थ थियो।
खुलामञ्च मतभेद समाप्त गर्ने ठाउँ होइन; मतभेदलाई सार्वजनिक रूपमा राख्ने ठाउँ हो।
दश वर्षपछि फेरि राजनीतिक आवाज
२०७२ सालको भूकम्पपछि खुलामञ्चको राजनीतिक उपयोग क्रमशः रोकियो। पुनर्निर्माणका सामग्री थुपार्ने, अस्थायी संरचना बनाउने र अस्थायी बसपार्कका रूपमा प्रयोग हुने क्रममा यसको सार्वजनिक चरित्रसमेत विवादमा परेको थियो। पछिल्लो करिब एक दशकमा यहाँ राजनीतिक कार्यक्रम हुन सकेन।
त्यही खुलामञ्चमा कांग्रेसको महाधिवेशन आयोजना हुनु त्यसैले सामान्य कार्यक्रमस्थल छनोटभन्दा फरक अर्थ बोकेको देखिन्छ।
कांग्रेसले आफ्नो इतिहाससँग जोडिएको स्थानमा महाधिवेशन गर्दै थियो। तर कांग्रेस सभापति थापाले त्यसलाई विगतको गौरव सम्झिने अवसरमा मात्रै सीमित गरेनन्।
उनले खुलामञ्चको अर्थ वर्तमान राजनीतिसँग जोडे।
संसद् खुला हुनुपर्ने, जनताको प्रश्न सुन्नुपर्ने र राजनीतिक दलभित्र फरक मतका लागि ठाउँ हुनुपर्ने उनको जोड थियो।
‘संसद बन्द छ, पार्टी बन्द छ, त्यसैले देशलाई खुलामञ्च चाहिएको छ,’ उनले भने।
अर्थात्, थापाको ‘खुलामञ्च’ भौतिक ठाउँबाट राजनीतिक संस्कृतिको रूपकमा परिणत भयो।
खुलामञ्चबाट संसद्सम्म पुगेको प्रश्न
कांग्रेस महाधिवेशनमा थापाले प्रधानमन्त्री संसद्मा उपस्थित नभएसम्म संसद् पूर्ण रूपमा खुला भएको मान्न नसकिने धारणा पनि राखे। प्रधानमन्त्रीको अनुपस्थितिले संसद्को प्रभावकारितामाथि प्रश्न उठ्ने उनको भनाइ थियो।
त्यही अभिव्यक्तिको पृष्ठभूमिमा प्रधानमन्त्री शाहको खुलामञ्चसम्बन्धी व्यङ्ग्यात्मक टिप्पणी आयो।
यसले खुलामञ्चको बहसलाई तत्कालै कांग्रेसको महाधिवेशनस्थलबाट निकालेर प्रधानमन्त्री र कांग्रेस नेतृत्वबीचको राजनीतिक संवाद–विवादमा पुर्यायो।
प्रधानमन्त्रीको टिप्पणीको आशय कांग्रेसले खुलामञ्चलाई सरकारको आलोचना गर्ने थलो बनाएको भन्ने व्यङ्ग्यमा केन्द्रित थियो। तर कांग्रेस र अन्य राजनीतिक नेताहरूले त्यसैलाई लोकतन्त्रमा सरकारलाई प्रश्न गर्न पाउने अधिकारको बहसमा बदले।
‘सरकारलाई प्रश्न गर्नु गाली हो कि लोकतान्त्रिक अधिकार?’
प्रधानमन्त्री शाहको टिप्पणीपछि एमाले सचिव महेश बस्नेतले सामाजिक सञ्जालमार्फत प्रतिप्रश्न गरे—‘सरकारलाई प्रश्न गर्नु गाली हो कि लोकतान्त्रिक अधिकार?’
उनले खुलामञ्च ‘पुराना दलहरूले बनाएको’ भन्दै लोकतन्त्रमा सरकारलाई प्रश्न गर्ने अधिकारमाथि प्रश्न उठाएका छन्।
उनको अर्को प्रश्न थियो—संसदमा प्रश्न गर्ने ठाउँ बन्द हुने र सडकमा प्रश्न उठ्दा नियन्त्रण हुने हो भने जनताले सरकारलाई प्रश्न कहाँ गर्ने?
बस्नेतको टिप्पणीले खुलामञ्चलाई कांग्रेसको महाधिवेशनस्थलभन्दा बाहिर निकालेर राज्य र नागरिकबीचको सम्बन्धको विषय बनाइदियो।
खुलामञ्चको इतिहाससँग तुलना गर्दा यो प्रश्न नयाँ पनि होइन।
पञ्चायतमा सत्ताविरुद्ध आवाज उठाउने ठाउँ चाहिएको थियो। बहुदलीय व्यवस्थामा सरकारलाई खबरदारी गर्ने ठाउँ चाहियो। राजतन्त्रविरुद्धको आन्दोलनमा सार्वजनिक प्रतिरोधको ठाउँ बन्यो। अहिले गणतन्त्रमा प्रश्न गर्ने सार्वजनिक ठाउँबारे बहस भइरहेको छ।
कांग्रेस नेताको जवाफ : ‘धन्न लोकतन्त्र स्थापना भएछ’
कांग्रेस नेता सचिन तिमलसिनाले प्रधानमन्त्री शाहलाई व्यङ्ग्यात्मक शैलीमै जवाफ फर्काए।
उनको टिप्पणीको आशय थियो—कांग्रेसले लोकतन्त्र स्थापना गरेका कारण प्रधानमन्त्रीकै पदमा बसेर राति सामाजिक सञ्जालबाट सरकारविरोधी टिप्पणी गर्न पाउने वातावरण बनेको हो।
यसले बहसलाई खुलामञ्चबाट लोकतन्त्रको इतिहासतर्फ फर्कायो।
अर्थात्, खुलामञ्च कसले बनायो भन्ने प्रश्नभन्दा ठूलो प्रश्न त्यसमा बोल्ने अधिकार कसले सुनिश्चित गर्यो भन्ने बन्यो।
‘पुरानाले बनाएको खुलामञ्च’ : बालेनमाथि अर्को कटाक्ष
नेकपाका नेता रामप्रसाद सापकोटा ‘दीपशिखा’ले पनि प्रधानमन्त्रीको टिप्पणीप्रति व्यङ्ग्यात्मक प्रतिक्रिया दिए।
उनको टिप्पणी विगतका राजनीतिक शक्तिले निर्माण गरेका संरचना र वर्तमान राजनीतिक नेतृत्वबीचको सम्बन्धमाथि केन्द्रित थियो।
प्रधानमन्त्रीको ‘खुलामञ्च राम्रो बनाइएछ’ भन्ने टिप्पणीको जवाफमा आएका यस्ता प्रतिक्रियाले बहसलाई एउटा अर्को प्रश्नतर्फ डोर्यायो—सार्वजनिक ठाउँको निर्माण र संरक्षण कसको जिम्मेवारी हो, र त्यसको लोकतान्त्रिक उपयोगको अधिकार कसको हो?
नयाँ पुस्ताको प्रतिक्रिया : खुलामञ्चको इतिहास कहाँबाट सुरु भयो?
जेनजी अभियन्ता रक्षा बमले पनि प्रधानमन्त्रीको टिप्पणीप्रति प्रतिक्रिया जनाउँदै आन्दोलनमा युवाहरूले भोगेको जोखिम र बलिदानको प्रसङ्ग उठाइन्।
उनको टिप्पणीले खुलामञ्चको बहसमा अर्को पुस्ताको प्रश्न थप्यो।
पुरानो पुस्ताले लोकतन्त्रका लागि संघर्ष गरेको इतिहास छ। नयाँ पुस्ताले पनि आफ्नै आन्दोलनमार्फत राजनीतिक परिवर्तनमा भूमिका खेलेको दाबी गर्छ। अहिले दुवै पुस्ताको राजनीतिक योगदानको चर्चा भइरहँदा खुलामञ्च भने ती सबै आवाजको साझा सार्वजनिक प्रतीकका रूपमा उभिएको छ।
एउटा चउर, दुई फरक अर्थ
आइतबार खुलामञ्चलाई दुई फरक ढंगले व्याख्या गरियो।
गगन थापाका लागि—खुलामञ्च प्रश्न गर्ने, असहमति राख्ने र फरक विचारलाई एउटै ठाउँमा ल्याउने लोकतान्त्रिक प्रतीक हो।
प्रधानमन्त्री बालेन शाहको टिप्पणीमा—त्यही खुलामञ्च विपक्षी आलोचनाका लागि प्रयोग भएको स्थलका रूपमा व्यङ्ग्यको विषय बन्यो।
त्यसपछि आएका कांग्रेस, एमाले, नेकपा र जेनजी अभियन्ताका प्रतिक्रियाले खुलामञ्चलाई अझ फराकिलो राजनीतिक बहसमा ल्याए।
तर यी फरक व्याख्याबीच एउटा साझा तथ्य भने छ—खुलामञ्च फेरि बोल्न थालेको छ।
दश वर्षको मौनतापछि भौतिक रूपमा खुलेको खुलामञ्चले राजनीतिक रूपमा पनि पुरानो प्रश्न उठाएको छ—लोकतन्त्रमा प्रश्न गर्ने ठाउँ कति खुला छ?
इतिहास फर्किएर वर्तमानलाई प्रश्न गर्दै
खुलामञ्चको राजनीतिक इतिहासलाई हेर्दा यसको शक्ति कुनै एउटा दल वा नेतामा थिएन। यो सत्तापक्ष र विपक्षी दुवैको सार्वजनिक अभिव्यक्तिको ठाउँ थियो। विभिन्न कालखण्डमा फरक राजनीतिक शक्तिले यसलाई प्रयोग गरे।
त्यसैले कांग्रेसले यहाँ महाधिवेशन गर्नुको अर्थ कांग्रेसले आफ्नो इतिहास सम्झिनु मात्र होइन। यही ठाउँबाट कांग्रेसलाई पनि प्रश्न गर्ने ठाउँ खुला हुनु हो।
थापाले स्वयं पार्टीभित्र पनि ‘खुलामञ्च’ आवश्यक रहेको बताए। नेतृत्वमाथि प्रश्न गर्दा सदस्यता गुम्ने अवस्था हुनु नहुने उनको भनाइ थियो।
यस अर्थमा आइतबारको कांग्रेस महाधिवेशनमा खुलामञ्चमाथि भएको बहस कांग्रेसबाहिरको सत्तामाथि प्रश्न गर्ने विषय मात्रै थिएन; कांग्रेस स्वयं कति खुला बन्न सक्छ भन्ने प्रश्न पनि थियो।
खुलामञ्चको वास्तविक परीक्षा अब
खुलामञ्च सफा भयो, पुनः प्रयोगमा आयो र त्यहाँ राजनीतिक सभा हुन थाल्यो भने मात्र यसको इतिहास पुनर्जीवित भएको मानिँदैन।
यसको वास्तविक अर्थ त्यतिबेला प्रमाणित हुन्छ, जब त्यहाँ सत्ताको प्रशंसा मात्र होइन, आलोचना पनि सुन्न सकिन्छ; जब आफूअनुकूल आवाज मात्र होइन, असहमत आवाजले पनि ठाउँ पाउँछ; र जब राजनीतिक दलले आफ्नै नेतृत्वमाथिको प्रश्नलाई समेत लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको हिस्सा मान्छन्।
आइतबार खुलामञ्चमा कांग्रेसको महाधिवेशन थियो। मञ्चमा कांग्रेस थियो, बाहिर अन्य राजनीतिक शक्तिका नजर थिए र केही घण्टामै प्रधानमन्त्रीको सामाजिक सञ्जालबाट त्यसै मञ्चमाथि टिप्पणी आयो।
त्यसपछि खुलामञ्च फेरि राजनीतिको केन्द्रमा फर्कियो।
खुलामञ्चको कथा यहीँ रोकिने छैन।
किनकि यो एउटा चउरको कथा मात्र होइन। यो नेपाली राजनीतिमा बोल्न पाउने अधिकार, प्रश्न गर्न पाउने स्वतन्त्रता र असहमतिलाई सार्वजनिक ठाउँ दिने संस्कृतिको कथा हो।
दश वर्षपछि खुलामञ्च फेरि खुलेको छ।
अब प्रश्न यति मात्रै हो—त्यहाँ उठ्ने आवाज सुन्ने राजनीतिक ठाउँ पनि साँच्चै खुला छ कि छैन?
