- तिहारको देउसी–भैलोले धार्मिक आस्था, सामाजिक सद्भाव र सांस्कृतिक पहिचानलाई जोगाउँदै पुस्तौँदेखि आपसी सम्बन्धलाई कसिलो बनाउँदै आएको छ।
- पछिल्लो समय मौलिक बाजा र लोकभाकाको ठाउँ आधुनिक साउन्ड सिस्टम र व्यावसायिकताले लिँदा परम्पराको मौलिक स्वरूप परिवर्तन हुँदै गएको छ।
- संस्कृतिको जगेर्ना गर्न आधुनिकतासँगै मौलिक गीत र शैलीलाई सुरक्षित राख्दै समुदाय र सरकारले ठोस नीति र कार्यक्रम ल्याउनु आवश्यक छ।
काठमाडौँ। नेपाली समाजमा तिहारको आगमनसँगै देउसी–भैलोको रौनक सुरु हुन्छ। घरघरमा पुगेर गीत गाउने, नाच्ने, शुभकामना दिने र घरधनीबाट अन्न, फलफूल, सेलरोटी तथा दक्षिणा ग्रहण गर्ने यो परम्परा केवल मनोरञ्जनमा मात्र सीमित छैन। यसले धार्मिक आस्था, लोकगीत, सामूहिक सहभागिता, आपसी सद्भाव र स्थानीय सामाजिक सम्बन्धलाई कसिलो बनाउँदै आएको छ।
तर पछिल्ला वर्षहरूमा देउसी–भैलोको यो मौलिक स्वरूपमा स्पष्ट परिवर्तन देखिन थालेको छ। परम्परागत मादल र खैँजडीको ठाउँमा आधुनिक ठूला सांगीतिक प्रणाली (साउन्ड सिस्टम) र आधुनिक गीतहरूले स्थान लिन थालेका छन्। कतिपय समूहले घरघर पुग्ने पुरानो शैली छाडेर सडक, चोक वा सार्वजनिक स्थानमा सांगीतिक कार्यक्रम गर्न थालेका छन्। यसबाहेक, केही ठाउँमा त निश्चित रकम तोक्ने, चन्दा माग्ने वा सहयोगका लागि दबाब दिनेजस्ता विकृतिबारे पनि गुनासाहरू सुनिने गरेका छन्।
धार्मिक आस्था, लोकसंस्कृति र सामाजिक सद्भावसँग जोडिएको तिहारको परम्परा आधुनिक मनोरञ्जनको प्रभावमा विस्तारै बदलिँदै गएको छ। यस संस्कृतिलाई जीवन्त राख्न र यसको मौलिक संरक्षण गर्न समुदायसँगै सरकारको भूमिका पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण देखिन्छ।
तथापि, यी परिवर्तनहरू देखिँदैमा देउसी–भैलोको मौलिकता पूरै हरायो भनेर निष्कर्ष निकाल्नु उपयुक्त हुँदैन। समाज, प्रविधि र मनोरञ्जनका माध्यमहरू बदलिँदा सांस्कृतिक अभ्यासमा केही परिवर्तन आउनु स्वाभाविक नै हो। मूल प्रश्न परिवर्तन हुनु वा नहुनु होइन; बरु परिवर्तनको यो प्रक्रियामा परम्पराको मूल पहिचान, सामाजिक उद्देश्य र सांस्कृतिक मूल्य कत्तिको सुरक्षित छन् भन्ने हो।
देउसी–भैलोको धार्मिक तथा सामाजिक पक्ष निकै गहिरो छ। देउसीका गीतमा राजा बलिको प्रसङ्ग, दान, धर्म, घरपरिवारको सुख–समृद्धि र मङ्गलकामना समेटिएका हुन्छन्। भैलोमा पनि समृद्धिका साथै सामूहिक उत्सवको भावना अभिव्यक्त हुन्छ। यी गीत र प्रस्तुतिको स्वरूप क्षेत्र, समुदाय र पुस्ताअनुसार फरक हुन सक्ने भएकाले देउसी–भैलोलाई एउटै धार्मिक व्याख्या वा निश्चित ऐतिहासिक उत्पत्तिमा मात्र सीमित गर्नु उचित हुँदैन।
यसको सांस्कृतिक महत्त्व गीत र नाचमा मात्र सीमित नभई सामाजिक एकतामा पनि जोडिएको छ। देउसी–भैलोले गाउँटोलका मानिसलाई एकै ठाउँमा ल्याउने, पुस्ताबीचको सम्बन्ध बढाउने र आपसी सद्भाव कायम गर्ने अमूल्य अवसर प्रदान गर्छ। बालबालिका, युवा र ज्येष्ठ नागरिकको सक्रिय सहभागिताले यसलाई पुस्तान्तरण हुने सांस्कृतिक अभ्यास बनाएको छ। साथै, घरधनीले स्वेच्छाले दिने अन्न र दक्षिणा स्वीकार गर्ने परम्पराले आपसी सहयोग र आतिथ्यको भावनालाई उजागर गर्छ।
परम्परागत देउसी–भैलोमा भट्याउने व्यक्तिको भूमिका केन्द्रीय हुन्थ्यो। मादल, खैँजडी, मुर्चुङ्गा र बाँसुरीजस्ता रैथाने बाजाको तालमा सोरठी, पैसरी, मयूर र मारुनीजस्ता स्थानीय नाचहरू प्रस्तुत गरिन्थे। यस्ता अभ्यासले स्थानीय भाषा, भाका, पहिरन र कलालाई जीवित राख्न मद्दत पुर्याउँदै आएका थिए। आधुनिक बाजा वा माइकको प्रयोग आफैँमा सांस्कृतिक विकृति होइन र नयाँ पुस्ताले आफ्नो रुचिअनुसार देउसी–भैलो प्रस्तुत गर्नु स्वाभाविक पनि हो। तर, नयाँपनका नाममा स्थानीय गीत, भाका र मौलिक नृत्यलाई पूर्ण रूपमा विस्थापित गरियो भने हाम्रो सांस्कृतिक विविधता कमजोर हुन सक्छ। त्यसैले परम्परालाई जस्ताको तस्तै राख्ने अडान र नयाँपनलाई आँखा चिम्लेर स्वीकार गर्ने सोच—दुवैभन्दा सन्तुलित दृष्टिकोण अपनाउनु आजको आवश्यकता हो।
समस्या त्यतिबेला मात्र सिर्जना हुन्छ, जब देउसी–भैलोको सास्कृतिक उद्देश्यभन्दा आर्थिक सङ्कलन र तडकभडकलाई बढी महत्त्व दिइन्छ। स्वेच्छिक सहयोगको सट्टा निश्चित रकम माग्ने, दबाब दिने वा सर्वसाधारणलाई असहज हुने गरी बाटो छेकेर कार्यक्रम गर्ने जस्ता व्यवहारले परम्पराप्रतिको सम्मान घटाउँछ। यस्ता गतिविधि रोकथामका लागि आयोजक, स्थानीय समुदाय र सम्बन्धित निकायहरू सचेत हुनुपर्छ।
संरक्षणको अर्थ आधुनिकतालाई पूर्ण प्रतिबन्ध लगाउनु होइन, बरु परम्परागत गीत, लोकबाजा र सामूहिक सहभागितालाई नयाँ प्रस्तुतिसँगै निरन्तरता दिनु हो। मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएका गीत र लयको अभिलेखीकरण नहुँदा तिनको मौलिक रूप हराउने जोखिम रहन्छ। यसमा स्थानीय समुदाय, सांस्कृतिक संस्था, विद्यालय र परिवारको भूमिका पहिलो हुन्छ। ज्येष्ठ पुस्तासँग रहेका गीत तथा कथाको संकलन र नयाँ पुस्तालाई लोकबाजा सिकाउने कार्यबाट यसको व्यावहारिक संरक्षण सम्भव छ।
यसैगरी, राज्यको दायित्व पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। संस्कृति, सम्पदा र कलाको संरक्षणसम्बन्धी नीति बनाउने जिम्मेवारी संघीय मन्त्रालयको भए पनि नीतिलाई स्थानीय तहसम्म पुर्याउन कार्यक्रम र बजेटको आवश्यकता पर्छ। अभौतिक सांस्कृतिक सम्पदा संरक्षणसम्बन्धी विधेयकहरू कागजातमा मात्र सीमित नभई तिनको व्यावहारिक कार्यान्वयन, स्रोतको व्यवस्थापन र परिणामको नियमित मूल्याङ्कन हुनुपर्छ। सरकारी निकायले कति बजेट खर्च गर्यो भन्दा पनि कति गीत-भाका अभिलेख गरिए र कति युवा समूह यसमा जोडिए भन्ने आधारमा प्रभावकारिता मापन गरिनुपर्छ।
अन्ततः, देउसी–भैलो कुनै संग्रहालयमा सजाएर राख्ने वस्तु नभई जीवित सामाजिक अभ्यास हो। समयक्रममा आउने परिवर्तनले यसको स्थानीय पहिचान, सामूहिकता र आपसी सद्भावलाई कमजोर बनाउनु हुँदैन। यसको भविष्य कुनै एक सरकारी निकायको प्रयासले मात्र नभई समुदायको अपनत्व, आयोजकको मर्यादा र नयाँ पुस्ताको बुझाइमा निर्भर गर्छ। देउसी–भैलोको मौलिकता जोगाउन परिवर्तन रोक्नुपर्दैन, केवल यसको मूल आत्मा र भावनालाई हराउन नदिई जीवन्त राखिराख्नु पर्छ।
