- आज विजयादशमी, मान्यजनबाट टीका र जमरा ग्रहण गरी नवदुर्गा भवानीको प्रसाद र आशीर्वाद लिने मुख्य दिन हो।
- यो पर्वले असत्यमाथि सत्य र अधर्ममाथि धर्मको विजयको सन्देश दिँदै सामाजिक सद्भाव र पारिवारिक पुनर्मिलन गराउँछ।
- टाढा रहेका आफन्तहरू घर फर्केर मान्यजनको हातबाट समृद्धि र दीर्घायुको शुभकामनासहित टीका लगाउने परम्परा यसको सुन्दर पक्ष हो।
- तडकभडक र खर्चिलो प्रदर्शनभन्दा सादगीपूर्ण रूपमा मानवीय सहयोग, एकता र भ्रातृत्वलाई प्राथमिकता दिई दसैँ मनाउनु आवश्यक छ।
काठमाडौँ । नेपाली हिन्दू समुदायको महान् पर्व बडादसैँको मुख्य दिन आज विजयादशमी, मान्यजनको हातबाट रातो टीका र पहेँलो जमरा ग्रहण गरी नवदुर्गा भवानीको प्रसादस्वरूप आशीर्वाद लिँदै हर्षोल्लासका साथ मनाइँदै छ। धार्मिक आस्था, पारिवारिक पुनर्मिलन, ज्येष्ठ नागरिकप्रतिको सम्मान र सामाजिक सद्भावको प्रतीक मानिने विजयादशमी नेपाली समाजको एक महत्त्वपूर्ण सांस्कृतिक पहिचान हो।
प्रत्येक वर्ष आश्विन शुक्ल दशमीका दिन मनाइने यस पर्वमा घटस्थापनाका दिनदेखि स्थापित पूजाकोठा वा दशैँघरमा नवरात्रभर पूजा-आराधना गरिएको देवी दुर्गाको प्रसादका रूपमा टीका र जमरा ग्रहण गर्ने वैदिक परम्परा रहिआएको छ। आजको दिन परिवारका ज्येष्ठ सदस्य तथा मान्यजनले आफूभन्दा सानालाई नवदुर्गाको प्रसादका रूपमा रातो टीका र समृद्धि एवं आरोग्यताको प्रतीक जमरा लगाइदिँदै सुख, शान्ति, दीर्घायु र समृद्धिको कामना गर्छन्। शास्त्रीय श्लोकमार्फत आशीर्वाद दिने परम्परासँगै आ-आफ्नै भाषामा जीवनमा सफलता, असल आचरण र उन्नति प्राप्तिको शुभकामना व्यक्त गर्ने गरिन्छ।
धार्मिक आख्यान र ऐतिहासिक महत्त्व
विजयादशमीको धार्मिक महत्त्व पौराणिक कथासँग गहिरोसँग जोडिएको छ। मार्कण्डेय पुराणअन्तर्गतको ‘देवीमाहात्म्य’ (चण्डी) मा वर्णित कथा अनुसार देवी दुर्गाले आसुरी शक्ति महिषासुरमाथि विजय प्राप्त गरेको खुसीयालीमा यो पर्व मनाउन थालिएको हो। यसै गरी, त्रेतायुगमा भगवान् श्रीरामले अधर्मी रावणमाथि विजय हासिल गरेको घटनालाई पनि विजयादशमीसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ। यी पौराणिक प्रसङ्गहरूले समाजमा अन्यायमाथि न्याय, अधर्ममाथि धर्म र असत्यमाथि सत्यको सधैँ विजय हुन्छ भन्ने शाश्वत सन्देश दिन्छन्।
यही दृढ धार्मिक विश्वासका आधारमा नवरात्रभर दुर्गा भवानीको विशेष पूजा, आराधना र चण्डीपाठ गर्ने तथा दशमीका दिन देवीको विजयोत्सव मनाउँदै टीका-जमरा ग्रहण गर्ने गरिन्छ। यहाँ रातो टीकालाई शक्ति, विजय, सौभाग्य र मङ्गलको प्रतीक मानिन्छ भने जौ वा अन्य अन्नका बीउबाट उमारेको पहेँलो जमरालाई जीवन, उर्वरता र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। पूजा विधि र जमरा तयार गर्ने तरिका भने समुदाय तथा क्षेत्रीय परम्पराअनुसार केही भिन्न हुन सक्छ।
पारिवारिक पुनर्मिलन र पुस्तान्तरणको माध्यम
नेपाली समाजमा विजयादशमीको महत्त्व धार्मिक विधिमा मात्र सीमित छैन। मान्यजनबाट आशीर्वाद लिने यो परम्पराले पुस्ता-पुस्ताबीचको सम्बन्धलाई प्रगाढ र निरन्तरता दिने काम गर्छ। हजुरबा–हजुरआमा, आमाबुबा तथा परिवारका ज्येष्ठ सदस्यप्रति सानाले सम्मान व्यक्त गर्ने र ज्येष्ठ सदस्यले सानाको उज्ज्वल भविष्यको कामना गर्ने यो परिपाटीले परिवारभित्र माया, आदर र जिम्मेवारीको भावना अभिवृद्धि गर्छ।
रोजगारी, अध्ययन तथा अन्य सिलसिलेमा घरबाट टाढा रहेका सदस्यहरू गाउँघर फर्कने र आफन्तसँग भेटघाट गर्ने भएकाले दसैँ पुनर्मिलनको ठूलो अवसर बन्ने गरेको छ। देश-विदेशमा रहेका नेपालीहरूका लागि पनि सम्भव भएसम्म घर पुग्ने, नभए सूचना प्रविधिका माध्यमबाट मान्यजनको आशीर्वाद लिने वातावरण यस पर्वले सिर्जना गर्छ। व्यस्त जीवनशैली र बसाइँसराइका कारण टाढिएका परिवारलाई पुनः एक ठाउँमा ल्याउनु नै दसैँको सबैभन्दा सुन्दर सामाजिक पक्ष हो।
सामाजिक सद्भाव र मेलमिलाप
टीका लगाउन आफन्तको घर जाने, नातेदारलाई निमन्त्रणा गर्ने र छिमेकीहरूसँग शुभकामना आदानप्रदान गर्ने चलनले समुदायबीचको सम्बन्धलाई कसिलो बनाउँछ। कतिपय परिवारमा विगतका मनमुटाव, असमझदारी र तिक्तता अन्त्य गरी सम्बन्ध सुधार्ने माध्यमका रूपमा पनि दसैँलाई लिइन्छ। यसरी धार्मिक पर्वले व्यक्तिगत आस्था र पारिवारिक सम्बन्धसँगै समग्र सामाजिक मेलमिलापका लागि दह्रो आधार निर्माण गर्छ।
विजयादशमीमा दिइने परम्परागत आशीर्वादले धार्मिक र सामाजिक मूल्यको सुन्दर संयोजन प्रस्तुत गर्छ। संस्कृतका श्लोकमा अश्वत्थामाको जस्तो दीर्घायु, रामको जस्तो विजय क्षमता, कर्णको जस्तो दानशीलता, युधिष्ठिरको जस्तो सत्यनिष्ठा र विदुरको जस्तो ज्ञान प्राप्त होस् भन्ने कामना गरिन्छ। यी पौराणिक पात्रका दिव्य गुणहरूलाई आदर्शका रूपमा प्रस्तुत गर्नुको मुख्य उद्देश्य मानिसले आफ्नो व्यवहारमा सत्य, दान, विवेक र असल आचरणलाई अपनाओस् भन्ने नै हो।
देवी दुर्गाको स्तुतिमा भनिएको छ— ‘सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके, शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तुते’। यस श्लोकमार्फत सम्पूर्ण जगत्को कल्याण र रक्षाको कामना गरिएको छ। यस्ता धार्मिक स्तुतिहरूले आस्था बढाउनुका साथै मानव कल्याण, सुख र शान्तिको सन्देश प्रवाह गर्छन्।
मानवीय पक्ष र तडकभडकमुक्त पर्वको सन्देश
दसैँको अवसरमा दीनदुखी तथा विपन्न परिवारलाई खाद्यान्न वा कपडा सहयोग गर्ने, ज्येष्ठ नागरिक र असहायलाई मद्दत गर्ने अभ्यासले यस पर्वको मानवीय पक्षलाई अझ उजागर गर्छ। धर्मलाई समाजसेवा र पुन्यसँग जोड्दा त्यसको प्रत्यक्ष लाभ समाजका कमजोर वर्गसम्म पुग्न जान्छ।
तर, दसैँ मनाउने क्षमता र परिस्थिति सबैका लागि समान हुँदैन। आर्थिक कठिनाइ, रोजगारीको चाप वा भौगोलिक दूरीका कारण कतिपयले चाहेर पनि परिवारसँग पर्व मनाउन पाउँदैनन्। अर्कोतर्फ, चाडपर्वमा हुने भड्किलो खर्चले निम्न आय भएका परिवारलाई थप मानसिक र आर्थिक दबाब दिने गरेको छ। त्यसैले विजयादशमीलाई महँगा कपडा, भड्किला भोजभतेर र देखावटीमा भन्दा पारिवारिक सामीप्यता, मान्यजनको आशीर्वाद र असहायलाई सहयोग गर्ने अर्थपूर्ण माध्यमका रूपमा मनाउनु आवश्यक छ।
नेपालका विभिन्न क्षेत्र र समुदायमा विजयादशमी मनाउने तरिकामा केही विविधता पाइन्छ। कसैले दुर्गा पूजालाई बढी प्राथमिकता दिन्छन् भने कसैले रामको विजयलाई। टीका र पूजाको विधि फरक-फरक भए पनि यसको मूल मर्म भनेको एकता, भ्रातृत्व र सत्यको विजय नै हो।
दसैँको समयमा हुने चहलपहलले आर्थिक गतिविधिलाई चलायमान बनाए पनि यसको वास्तविक मूल्य उपभोगमा मात्र सीमित छैन। आफ्नो क्षमताअनुसार सादगीपूर्ण रूपमा पर्व मनाउँदै पारिवारिक र सामाजिक सम्बन्ध जोगाइराख्नु नै विजयादशमीको मूल मर्म हो। विजयादशमीले धार्मिक आस्था, पारिवारिक एकता र सामाजिक उत्तरदायित्वलाई एउटै सूत्रमा बाँधेको छ।
