- नेपालीको दोस्रो ठूलो पर्व तिहार धनतेरससँगै सुरु भएको छ, जुन यस वर्ष तिथिको घटबढका कारण ६ दिनसम्म मनाइनेछ।
- पर्वमा धनतेरस, काग, कुकुर, गाई, र गोरु पूजाका साथै धनकी देवी लक्ष्मीको आराधना र दिदीबहिनी-दाजुभाइबीचको भाइटीका मनाइन्छ।
- धनतेरसमा नयाँ वस्तु खरिद गर्ने र धन्वन्तरी जयन्तीका अवसरमा स्वास्थ्य तथा दीर्घायुका लागि पूजा गर्ने धार्मिक परम्परा छ।
- झिलिमिली बत्ती, देउसीभैलो र फूलमालाको प्रयोगले आपसी सद्भाव, भ्रातृत्व र उज्यालोको सन्देश फैलाउनु यस पर्वको मुख्य विशेषता हो।
काठमाडौं । नेपालीको दोस्रो ठूलो सांस्कृतिक तथा धार्मिक पर्व तिहार आजदेखि सुरु भएको छ। कात्तिक कृष्ण पक्षको त्रयोदशी तिथिमा मनाइने धनतेरससँगै सुरु भएको तिहार यस वर्ष तिथिको घटबढका कारण ६ दिनसम्म मनाइने भएको छ।
पशुपक्षीप्रतिको सम्मान, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध तथा दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको आत्मीयतालाई विशेष महत्व दिइने यस पर्वमा धनतेरस, कागपूजा, कुकुरपूजा, गाईपूजा, गोरुपूजा, लक्ष्मीपूजा र भाइटीका प्रमुख आकर्षणका रूपमा रहेका छन्।
धनतेरस र धन्वन्तरी जयन्ती
तिहारको पहिलो दिन मनाइने धनतेरसमा सुनचाँदीका गरगहना, सिक्का तथा तामा-पित्तलका भाँडाकुँडा किनेर घरमा भित्र्याउने र पूजा गर्ने चलन छ। विशेष गरी व्यापारिक समुदायले यस दिन नयाँ सामान खरिद गर्नुका साथै नयाँ आर्थिक कारोबार सुरु गर्नुलाई शुभ मान्छन्।
धार्मिक मान्यताअनुसार धनतेरसको सम्बन्ध धनकी देवी लक्ष्मी र आयुर्वेदका प्रवर्तक भगवान् धन्वन्तरीसँग जोडिएको छ। समुद्र मन्थनका क्रममा भगवान् धन्वन्तरी अमृतकलशसहित प्रकट भएको मानिने हुनाले यस दिन धन्वन्तरी जयन्तीसमेत मनाइन्छ। त्यसैले धनतेरसलाई धनसम्पत्तिका साथै स्वास्थ्य, आरोग्य र दीर्घायुका लागि पूजाआजा गर्ने पर्वका रूपमा लिइन्छ।
पण्डित नारायणप्रसाद दुलालका अनुसार यस वर्ष आज सूर्योदयका बेला द्वादशी तिथि रहे पनि बिहान ११ बजेर १० मिनेटपछि त्रयोदशी सुरु भएकाले आजै धनतेरस मनाउन लागिएको हो। त्रयोदशी तिथि शनिबार बिहान १० बजेर ४७ मिनेटसम्म रहनेछ भने त्रयोदशीमै गरिने कागपूजा र धन्वन्तरी जयन्ती भोलि शनिबार परेको छ।
तिहारका मुख्य धार्मिक तथा सांस्कृतिक विधिहरू
तिथिअनुसार आइतबार चतुर्दशीका दिन कुकुरपूजा गरिनेछ भने सोही दिन साँझ घरघरमा दीप प्रज्वलन गरी लक्ष्मीपूजा मनाइनेछ। त्यसपछि गाईपूजा र गोरुपूजाका धार्मिक विधि सम्पन्न गरिनेछन् भने कात्तिक २५ गते भाइटीका मनाइनेछ।
तिहारमा काग, कुकुर, गाई र गोरुको पूजा गर्ने परम्पराले यस पर्वको धार्मिक, सांस्कृतिक र प्राकृतिक महत्वलाई उजागर गर्छ:
काग: यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा पूजा गरी खानेकुरा दिइन्छ।
कुकुर: यमराजको द्वारपाल तथा मानिसको विश्वासिलो साथीका रूपमा सम्मान गरिन्छ।
गाई: लक्ष्मीको प्रतीक र पवित्र जनावरका रूपमा पूजनीय मानिन्छ।
गोरु: कृषि कर्मका प्रमुख सहयोगीका रूपमा सम्मान गर्ने परम्परा छ।
लक्ष्मीपूजा, देउसीभैलो र फूलमालाको रौनक
तिहारको प्रमुख आकर्षण लक्ष्मीपूजा हो। यस दिन घर, आँगन, झ्यालढोका र मन्दिरमा दियो तथा बत्ती बालेर उज्यालो बनाइन्छ। सफा र उज्यालो घरमा लक्ष्मीको बास हुने धार्मिक विश्वासका साथ रङ्गोली बनाएर मूलढोकादेखि पूजाकोठासम्म दीप प्रज्वलन गरी सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गरिन्छ।
लक्ष्मीपूजासँगै तिहारमा देउसीभैलो खेल्ने परम्पराले विशेष सांस्कृतिक रौनक थप्छ। बालबालिका तथा युवायुवतीहरू समूह बनाएर घरघर पुगी गीत गाउने र नाचगान गर्ने गर्छन्। यसले मनोरञ्जनका साथै आपसी सद्भाव र सामूहिक सहभागितालाई प्रोत्साहन गर्छ। अचेल देउसीभैलोबाट संकलित रकम सामाजिक कार्य, विद्यालय, मठमन्दिर तथा सामुदायिक विकासमा खर्च गर्ने चलन पनि बढेको छ।
त्यस्तै, तिहारमा सयपत्री र मखमली फूलको विशेष प्रयोग हुन्छ। लामो समयसम्म नओइलाउने मखमली फूललाई दिगो प्रेम र आत्मीयताको प्रतीकका रूपमा लिइन्छ। फूलमाला र दीपको प्रयोगले पर्वको शोभा बढाउनुका साथै स्थानीय उत्पादन, कला र सीपको महत्वलाई समेत उजागर गर्छ।
पारिवारिक पुनर्मिलन र भाइटीका
तिहारको अन्तिम तथा पारिवारिक सम्बन्धका दृष्टिले सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिन भाइटीका हो। यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइको दीर्घायु, सुस्वास्थ्य र सफलताको कामना गर्दै सप्तरङ्गी टीका र मखमली-सयपत्रीको माला पहिर्याइदिन्छन्। दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीलाई उपहार तथा दक्षिणा दिएर माया र सम्मान प्रकट गर्छन्।
धार्मिक अनुष्ठानका अतिरिक्त तिहार पारिवारिक भेटघाट र सम्बन्ध नवीकरणको सुन्दर अवसर पनि हो। रोजगारी वा अध्ययनका कारण टाढा रहेका सदस्यहरू यस समयमा घर फर्किन्छन् र शुभकामना आदानप्रदान गर्दै पुराना मनमुटाव बिर्सेर सम्बन्धलाई अझ प्रगाढ बनाउँछन्।
मिथिला संस्कृतिमा 'दिवाली' र भैयादूज
मधेसका महोत्तरीसहित प्राचीन मिथिला क्षेत्रमा भने तिहारलाई स्थानीय मैथिल परम्पराअनुसार 'दिवाली' भनिन्छ। मिथिला क्षेत्रमा धनतेरसका दिन नयाँ धातुका भाँडाकुँडा र गरगहनाका साथै खरेटो (कुचो) र नयाँ धनियाँ किनेर पूजा गर्ने विशेष परम्परा रहेको मैथिल कर्मकाण्डका ज्ञाता महेशकुमार झा बताउँछन्।
मिथिला पञ्चाङ्ग र विद्यापति पञ्चाङ्गलाई आधार मानी मनाइने यस पर्वको समापन मैथिल परम्पराअनुसार 'भैयादूज' मनाएर गरिन्छ, जहाँ दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको स्नेह र पारिवारिक सम्बन्धलाई नै मुख्य स्थान दिइन्छ।
धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिकोणले समृद्ध तिहारले पशुपक्षी, प्रकृति, कृषि, स्वास्थ्य र पारिवारिक सम्बन्धलाई एउटै सूत्रमा बाँधेको छ। उज्यालोको यो पर्वले आपसी सद्भाव, मेलमिलाप र सहअस्तित्वको सन्देश दिँदै अन्धकारमाथि प्रकाश र नकारात्मकतामाथि सकारात्मकताको विजयलाई दर्शाउँछ।
