बाढीको एक साता बित्दा पनि सुरुङभित्र बेपत्ताको खोजी अनिश्चित

काठमाडौं । भोटेकोसी र त्रिशूली नदी क्षेत्रमा आएको विनाशकारी बाढी र पहिरोको एक साता बितिसक्दा पनि जलविद्युत् आयोजनाका सुरुङभित्र बेपत्ता भएका कामदारको खोजी अझै निष्कर्षमा पुग्न सकेको छैन। आफ्ना आफन्तको अवस्था थाहा पाउने आशामा परिवारका सदस्यहरू दिनरात आयोजनास्थल र उद्धार टोलीको खबर पर्खिरहेका छन्।

स्वतन्त्र ऊर्जा उत्पादकहरूको संस्था, नेपाल (इप्पान) का अनुसार रसुवा र नुवाकोटका ११ जलविद्युत् आयोजनामा कार्यरत ८९४ जना कामदार तथा प्राविधिक अझै सम्पर्कविहीन छन्।

बाढी र पहिरोले आयोजनाका संरचना, सडक तथा पहुँचमार्गमा ठूलो क्षति पुर्‍याएपछि उद्धार टोलीलाई सुरुङसम्म पुग्नै कठिन भएको छ। कतिपय सुरुङभित्र पानी, हिलो, ढुंगा र ठूलो मात्रामा गेग्रान पसेको छ। बाढी आउँदा धेरै कामदार सुरुङभित्रै रहेको बताइएकाले उनीहरूको अवस्थाबारे अझै यकिन हुन सकेको छैन।

रसुवास्थित २१६ मेगावाट क्षमताको माथिल्लो त्रिशूली–१ आयोजनामा सबैभन्दा धेरै कामदार सम्पर्कविहीन छन्। इप्पानका अनुसार त्यहाँ ५७६ जना अझै सम्पर्कमा आएका छैनन् भने २५४ जनाको उद्धार भइसकेको छ। बाढी आएको समयमा करिब ३०० जना सुरुङभित्र रहेको अनुमान गरिएको छ।

आयोजनाको सुरुङ प्रवेशद्वार नै ढुंगा र गेग्रानले पुरिएको छ। बाढीले आयोजनाका कतिपय उपकरणसमेत बगाएको वा क्षति पुर्‍याएको छ। नेपाली सेना, पर्वत उद्धारकर्मी र चिनियाँ उद्धार टोली अवरुद्ध सुरुङसम्म पुग्ने प्रयासमा छन्।

काठमाडौंमा रहेका उद्धार उपकरण प्रभावित क्षेत्रमा पुर्‍याइए पनि बिग्रिएका सडक र अवरुद्ध बाटोका कारण ठूला मेसिन घटनास्थलसम्म लैजान समस्या भइरहेको छ। त्यसैले अहिले उद्धार टोलीको पहिलो प्राथमिकता बाटो खुलाउने र त्यसपछि आवश्यक उपकरण सुरुङको मुखसम्म पुर्‍याउने बनेको छ।

सुरुङको मुखसम्म पुग्नै चुनौती

६० मेगावाट क्षमताको माथिल्लो त्रिशूली–३ ए आयोजनामा उद्धार टोली सुरुङको मुखसम्म पुगेको छ। केही गेग्रान हटाइसकिएको छ भने सुरुङभित्र जमेको पानी पम्प गरेर बाहिर निकाल्ने काम भइरहेको छ। भित्र थुप्रिएको माटो र ढुंगा हटाउन बबक्याटजस्ता साना मेसिन प्रयोग गर्ने तयारी गरिएको छ।

२० मेगावाटको लाङटाङ खोला आयोजनामा उद्धार टोली करिब १०० मिटर सुरुङभित्र पुगिसकेको छ। तर अगाडि ठूलो ढुंगाको थुप्रो भेटिएपछि काम रोकिएको छ। उद्धारकर्मीहरू ढुंगा हटाएर करिब १५० मिटरभित्रको भागसम्म पुग्ने प्रयासमा छन्।

२२ मेगावाटको चिलिमे आयोजनामा भने सुरुङको प्रवेशद्वारबाट करिब १५ मिटर क्षेत्र मात्र सफा गर्न सकिएको छ। भारी उपकरण सुरुङभित्र लैजान नसक्दा खोजी कार्य अपेक्षित गतिमा अघि बढ्न सकेको छैन।

चिलिमे आयोजनाका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत भैराज महर्जनका अनुसार सफा गरिएको भागभन्दा अगाडि सुरुङभित्र ठूलो मात्रामा गेग्रान थुप्रिएको छ। खोजीका क्रममा एउटा शव फेला परेको छ। तर उक्त शव आयोजनामा कार्यरत कर्मचारीकै हो वा होइन भन्ने पहिचान हुन बाँकी छ।

सुरुङभित्र बेपत्ताको अवस्था कस्तो होला?

सुरुङको प्रवेशद्वार ढुंगा र गेग्रानले बन्द भएको अवस्थामा भित्र रहेका व्यक्तिको अवस्था अहिले नै भन्न सकिने अवस्था छैन। सुरुङमा सामान्यतया भेन्टिलेसनको व्यवस्था हुने भएकाले केही भागमा हावा बाँकी रहेको हुन सक्छ। तर बाढीको पानी र गेग्रान सुरुङभित्र कति टाढासम्म पुगेको छ भन्ने विषयले त्यहाँको अवस्थालाई निकै प्रभावित गर्न सक्छ।

बाहिरबाट ताजा हावा भित्र जान नसकेको अवस्थामा समय बित्दै जाँदा अक्सिजनको मात्रा घट्न सक्छ। त्यस्तै, कार्बन डाइअक्साइडको मात्रा बढ्दै जाँदा सुरुङभित्रको वातावरण झन् जोखिमपूर्ण बन्न सक्छ। पानी सुरुङको खाली भागमा भरिँदै गएको भए मानिसले सुरक्षित रूपमा बस्न सक्ने स्थानसमेत साँघुरिँदै जान्छ।

यस्तो अवस्थामा तत्कालका लागि खानेकुराभन्दा हावा र सुरक्षित पानीको उपलब्धता महत्वपूर्ण हुन्छ। बाढीको पानीमा माटो, रसायन तथा अन्य प्रदूषित पदार्थ मिसिएको हुन सक्ने भएकाले त्यसलाई पिउन सुरक्षित मान्न सकिँदैन।

विश्वका विभिन्न दुर्घटनामा सुरुङ वा खानीभित्र लामो समयसम्म फसेका मानिसलाई जीवितै उद्धार गरिएका उदाहरण छन्। चीनको वाङजियालिङ खानी दुर्घटनामा सन् २०१० मा आठ दिनपछि ११५ जना कामदारलाई जीवित उद्धार गरिएको थियो। दक्षिण कोरियामा सन् २०२२ मा दुई जना खानी मजदुर नौ दिनभन्दा बढी समयपछि उद्धार भएका थिए।

त्यस्तै, जर्मनीको लेङ्गेडे खानी दुर्घटनामा सन् १९६३ मा ११ जना मजदुरलाई १४ दिनपछि उद्धार गरिएको थियो। भारतको सिल्क्यारा सुरुङमा सन् २०२३ मा फसेका ४१ जना कामदारलाई १७ दिनपछि बाहिर निकालिएको थियो।

तर यस्ता घटनालाई नेपालमा अहिले भइरहेको अवस्थासँग सीधै तुलना गर्न भने मिल्दैन। प्रत्येक दुर्घटनाको प्रकृति फरक हुन्छ। सुरुङभित्र कति पानी पस्यो, गेग्रान कति टाढासम्म पुग्यो, हावा आउने अवस्था कस्तो छ र कामदारहरू दुर्घटनाका बेला सुरुङको कुन भागमा थिए भन्ने कुराले उनीहरूको अवस्थाबारे धेरै कुरा निर्धारण गर्छ।

परिवारको एउटै माग–खोजी छिटो होस्

सम्पर्कविहीन कामदारका परिवारमा अहिले आशा र चिन्ताबीचको अवस्था छ। आफन्त जीवितै उद्धार हुने आशा उनीहरूले अझै छाडेका छैनन्। तर दिन बित्दै जाँदा चिन्ता पनि बढिरहेको छ।

परिवारहरूले उद्धारमा ढिलाइ भएको भन्दै आवश्यक उपकरण र दक्ष जनशक्ति तत्काल परिचालन गर्न माग गरेका छन्। उनीहरूका लागि हरेक घण्टा महत्वपूर्ण रहेको भन्दै सुरुङसम्म पुग्ने बाटो खोल्न र खोजीलाई तीव्र बनाउन आग्रह गरिएको छ।

नुवाकोटस्थित माथिल्लो त्रिशूली–३ बी आयोजनामा सम्पर्कविहीन एक कामदारका आफन्त विवेक पाण्डेले शुक्रबारदेखि नै एक्स्काभेटर पठाउन आग्रह गरिए पनि पर्याप्त उपकरण नआएको बताएका छन्। परिवारहरूले खोजीका लागि थप २०० देखि ३०० जना कामदार तथा चार–पाँचवटा एक्स्काभेटर आवश्यक रहेको माग गरेका छन्।

इप्पानका अध्यक्ष मोहनकुमार डाँगीले सुरुदेखि नै प्राविधिक विज्ञ तथा विदेशी उद्धार टोलीलाई परिचालन गर्न सके खोजी कार्यले थप गति लिन सक्ने बताएका छन्।

नेपाल विद्युत् प्राधिकरणका पूर्वकार्यकारी निर्देशक कुलमान घिसिङले पनि सरकारी निकाय र आयोजनाबीच आवश्यक समन्वय हुन नसकेको बताएका छन्। उनका अनुसार उद्धारको सुरुवातदेखि नै सम्बन्धित आयोजनाका इन्जिनियर तथा प्राविधिकलाई परिचालन गर्नुपर्ने थियो। आयोजनाको सुरुङको बनावट, प्रवेशमार्ग र त्यहाँ प्रयोग भएका उपकरणबारे उनीहरूलाई प्रत्यक्ष जानकारी हुने भएकाले उद्धारमा उनीहरूको भूमिका महत्वपूर्ण हुन सक्छ।

नेपाल राष्ट्रिय पर्वत गाइड उद्धार संघले पनि आफ्ना उद्धारकर्मी परिचालन गर्न आफूहरू तयार रहेको जनाएको छ। संघका अध्यक्ष तुलसी गुरुङले डोरीमार्फत उद्धार, हेलिकोप्टरबाट लङ–लाइन उद्धार तथा कठिन भूभागमा काम गर्ने अनुभव आफ्नो टोलीसँग रहेको बताएका छन्। तर सरकारी अनुमतिको प्रतीक्षामा रहेको उनको भनाइ छ।

नेपाल इन्जिनियर्स एसोसिएसनले पनि खोजी तथा उद्धारका लागि पर्याप्त प्राविधिक जनशक्ति र दक्ष उद्धारकर्मी परिचालन गरिएको छ कि छैन भन्ने विषयमा प्रश्न उठाएको छ।

यसैबीच दक्षिण कोरियाले नेपालमा उद्धार तथा विपद् व्यवस्थापनका लागि ४४ सदस्यीय टोली पठाउने तयारी गरेको छ। उक्त टोली बुधबार नेपाल आइपुग्ने अपेक्षा गरिएको छ।

अझै बाँकी छ धेरैको खोजी

रसुवामा रसुवागढी, लाङटाङ खोला, चिलिमे, मैलुङ खोला तथा रसुवागढी–भोटेकोसी आयोजनामा कामदार सम्पर्कविहीन भएका छन्। नुवाकोटमा माथिल्लो त्रिशूली–३ बी, माथिल्लो त्रिशूली–३ ए, मध्य त्रिशूली गङ्गा, त्रिशूली र देविघाट आयोजनासमेत बाढी तथा पहिरोबाट प्रभावित भएका छन्।

केही कामदारको उद्धार भइसकेको छ। तर अझै ठूलो संख्यामा कामदारको अवस्था अज्ञात छ।

उद्धार टोलीले सुरुङभित्र जमेको पानी निकाल्ने, गेग्रान हटाउने र अवरुद्ध भागसम्म पुग्ने बाटो बनाउने काम जारी राखेको छ। तर हरेक घण्टा बित्दै जाँदा बेपत्ता कामदारका परिवारको बेचैनी बढिरहेको छ।

उनीहरूको अहिले एउटै चाहना छ—सुरुङभित्र आफ्ना आफन्तको अवस्था के छ भन्ने यथार्थ छिटो पत्ता लागोस्। र, सम्भव भएसम्म उनीहरूलाई सकुशल बाहिर निकाल्न सकियोस्।