- बंगालको खाडीमा विकसित न्यूनचापीय प्रणालीका कारण नेपालका लुम्बिनी र गण्डकी लगायतका क्षेत्रमा भारी वर्षा भइरहेको छ।
- प्रणाली कमजोर हुँदै गए पनि चिस्यान र मनसुनी गतिविधिका कारण वर्षाको जोखिम तत्काल घट्ने अवस्था देखिँदैन।
- लगातारको वर्षाले जमिन भिजिसकेकाले पहाडमा पहिरो र तराई तथा सहरी क्षेत्रमा डुबानको उच्च जोखिम रहेको छ।
- सम्भावित क्षति कम गर्न कर्णाली प्रदेश लगायतका जोखिमयुक्त क्षेत्रमा स्थानीय प्रशासनले पूर्वतयारी र सतर्कता बढाएका छन्।
काठमाडौं । बंगालको खाडीमा विकसित न्यूनचापीय प्रणाली भारतको आन्ध्र प्रदेशस्थित विशाखापट्टनम आसपासबाट जमिनमा प्रवेश गरेसँगै नेपालमा त्यसको प्रभाव थप देखिन थालेको छ। प्रणाली आफैं क्रमशः कमजोर हुने क्रममा रहे पनि यसले ल्याएको चिस्यान र मनसुनी गतिविधिका कारण नेपालमा भने वर्षाको प्रभाव तत्काल घट्ने अवस्था नरहेको मौसमविद्हरूले बताएका छन्।
जल तथा मौसम विज्ञान विभागका अनुसार पछिल्लो १२ घण्टामै लुम्बिनी प्रदेशका केही स्थानमा भारीदेखि धेरै भारी वर्षा भएको छ। कपिलवस्तुको भगवानपुरमा १२३ मिलिमिटर, मैनारमा ११७.८ मिलिमिटर, पाल्पाको बल्ड्याङगढीमा १३१ मिलिमिटर र अर्घाखाँचीको सिमलपानीमा ९१.४ मिलिमिटर वर्षा मापन भएको छ।
लुम्बिनीमा केन्द्रित देखिएको भारी वर्षा अन्य प्रदेशका पहाडी तथा हिमाली भूभागमा समेत विस्तार भएको छ। तनहुँ, कास्की, सिन्धुपाल्चोक, खोटाङ र संखुवासभालगायतका क्षेत्रमा पनि उल्लेख्य वर्षा भएको विभागले जनाएको छ। यसले अहिलेको वर्षा एउटा प्रदेशमा सीमित नभई प्रणालीको प्रभावअनुसार भूभाग परिवर्तन गर्दै अघि बढिरहेको देखाउँछ।
मौसमविद् डेबिट ढकालका अनुसार बंगालको खाडीमा विकसित प्रणाली ‘डिप डिप्रेसन’का रूपमा भारतीय भूभागमा प्रवेश गरेको हो। जमिनमा प्रवेश गरेपछि यसमा थप शक्ति विकास हुने सम्भावना कम रहेकाले क्रमशः कमजोर भएर ‘डिप्रेसन’मा परिणत हुने अवस्था रहेको उनले बताएका छन्।
तर प्रणाली कमजोर हुनु र नेपालमा वर्षाको जोखिम तत्काल घट्नु एउटै कुरा होइन। प्रणालीसँग सम्बन्धित चिस्यान तथा मनसुनी गतिविधिले केही समयसम्म वर्षा गराइरहन सक्ने भएकाले आज र भोलि नेपालमा वर्षाको गतिविधि अझ बढ्न सक्ने मौसमविद्हरूको आकलन छ।
कमजोर प्रणाली, तर बढ्दो वर्षाको प्रभाव
आज कोशीदेखि लुम्बिनीसम्मका भूभागमा भारीदेखि धेरै भारी वर्षाको सम्भावना रहेको र भोलि यसको प्रभाव कर्णालीसम्म विस्तार हुन सक्ने पूर्वानुमान गरिएको छ। त्यसपछि विशेषगरी लुम्बिनी र कर्णाली आसपास वर्षा केन्द्रित हुन सक्ने मौसमविद् ढकालले बताएका छन्।
यसको अर्थ न्यूनचापीय प्रणालीको भौतिक शक्ति घट्दै गए पनि त्यसले नेपालमा सिर्जना गर्ने मौसमीय प्रभाव एकैपटक समाप्त हुने छैन। केही मौसम मोडलले अत्यधिक भारी वर्षाको संकेत गरे पनि हालको मौसमी अवस्थाका आधारमा त्यस्तो चरम वर्षाको सम्भावना नरहेको ढकालको भनाइ छ।
यद्यपि वर्षाको जोखिमलाई केवल वर्षाको परिमाणबाट मात्रै हेर्न नमिल्ने मौसमविद्हरू बताउँछन्। लामो समयदेखि जारी मनसुनी वर्षाका कारण जमिनको पानी सोस्ने क्षमता घटेको अवस्थामा थप वर्षाले तुलनात्मक रूपमा कम समयमा पनि नदी, खोला र स्थानीय जलाधारमा पानीको बहाव तीव्र बनाउन सक्छ।
यसै कारण अहिलेको मुख्य जोखिम अत्यधिक वर्षा मात्र नभई पहिल्यै भिजेको भूभागमा थप वर्षा हुनु हो। पहाडी क्षेत्रमा यसले पहिरो र भूक्षयको सम्भावना बढाउन सक्छ भने नदी तथा खोलाको जलस्तर बढ्दा तटीय बस्ती जोखिममा पर्न सक्छन्। तराई र सहरी क्षेत्रमा भने निकास प्रणाली कमजोर भएका स्थानमा डुबानको समस्या देखिन सक्छ।
लुम्बिनी र गण्डकीमा किन बढी चासो?
मौसम पूर्वानुमान महाशाखाका अनुसार न्यूनचापीय प्रणालीको प्रभाव देशभर रहे पनि लुम्बिनी र गण्डकी प्रदेशका केही जिल्लामा वर्षाको मात्रा बढी हुन सक्ने सम्भावना छ। कोशी, बागमती र गण्डकी प्रदेशका केही स्थान तथा मधेश र लुम्बिनी प्रदेशका एक–दुई स्थानमा भारी वर्षाको सम्भावना रहेको महाशाखाले जनाएको छ।
कोशी र बागमतीका पहाडी भूभागमा समेत भारी वर्षाको सम्भावनाले जोखिमको भौगोलिक दायरा थप फराकिलो बनाएको छ। मधेश र कोशीका तराई क्षेत्रमा वर्षासँगै हावाहुरीको सम्भावना पनि रहेको छ।
काठमाडौं उपत्यकामा पनि वर्षा हुने सम्भावना छ। सामान्यतया मध्यम वर्षा हुने अनुमान रहे पनि स्थानीय रूपमा भारी वर्षा हुन सक्ने भएकाले शहरी डुबान र सडक यातायातमा असर पर्ने सम्भावनालाई बेवास्ता गर्न नमिल्ने देखिन्छ।
विशेषगरी छोटो समयमा ठूलो परिमाणमा पानी पर्दा सहरी क्षेत्रमा सडक, ढल तथा पानी निकास प्रणालीमा चाप पर्न सक्छ। त्यसैले उपत्यकामा वर्षाको औसत परिमाणभन्दा पनि वर्षा कहाँ र कति छोटो समयमा केन्द्रित हुन्छ भन्ने विषय महत्वपूर्ण हुनेछ।
कर्णालीमा पूर्वतयारी किन बढाइयो?
वर्षाको सम्भावित प्रभाव कर्णालीसम्म विस्तार हुने पूर्वानुमानसँगै प्रदेश सरकारले पनि पूर्वतयारी बढाएको छ। मुख्यमन्त्री मंगलबहादुर शाहीले जल तथा मौसम विज्ञान कार्यालय सुर्खेतका प्रमुख डा. इन्दिरा कडेलसँग मौसमको पछिल्लो अवस्था, सम्भावित वर्षाको मात्रा र त्यसबाट पर्न सक्ने प्रभावबारे जानकारी लिएका छन्।
त्यसपछि प्रदेशका सम्बन्धित निकायलाई आवश्यक तयारी र आपसी समन्वय कायम गर्न आग्रह गरिएको छ।
कर्णालीको सन्दर्भमा यस्तो पूर्वतयारीको महत्व वर्षाको मात्रा मात्रसँग सम्बन्धित छैन। पहाडी भूगोल, कमजोर सडक संरचना, पहिरोको सम्भावना र नदी–खोलाको घना सञ्जालका कारण सामान्यभन्दा बढी वर्षाले पनि यातायात र स्थानीय आवागमनमा तत्काल प्रभाव पार्न सक्छ।
त्यसैले स्थानीय तह र जिल्ला प्रशासन कार्यालयहरूले नदी तथा खोला किनार, पहिरोको जोखिम भएका बस्ती र कमजोर भौगोलिक क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नागरिकलाई सतर्क रहन आग्रह गरेका छन्। अत्यावश्यक कामबाहेक जोखिमयुक्त क्षेत्रमा यात्रा नगर्न र यात्रा गर्नुपरे मौसम तथा सडकको पछिल्लो अवस्था बुझेर मात्रै अघि बढ्न भनिएको छ।
सडक डिभिजन कार्यालय चौरजहारीले पनि पहिरो सम्भावित क्षेत्र, खोला–नाला तथा कमजोर सडक खण्डमा विशेष सावधानी अपनाउन आग्रह गरेको छ। सडक अवरुद्ध भए तत्काल खुलाउन आवश्यक उपकरण तथा जनशक्ति तयारी अवस्थामा राख्न सम्बन्धित निकायलाई भनिएको छ।
यसले अहिलेको तयारीको केन्द्रमा राहतभन्दा पनि सम्भावित क्षति हुनुअघि जोखिम घटाउने प्रयास रहेको देखाउँछ।
मुख्य चुनौती वर्षा होइन, वर्षापछिको प्रतिक्रिया
आइतबारसम्म देशका धेरै स्थानमा वर्षा हुने सम्भावना रहेकाले पहाडी क्षेत्रमा पहिरो तथा भूक्षय, नदी–खोलामा बाढी र तराई तथा सहरी क्षेत्रमा डुबानको जोखिम बढ्न सक्ने विभागले जनाएको छ।
लगातारको वर्षाले कमजोर बनेका सडक, पुल र पहिरो सम्भावित भूभागमा थप वर्षाले क्षति बढाउन सक्छ। यसले सडक अवरुद्ध हुने, यातायात सेवा प्रभावित हुने र दुर्गम क्षेत्रमा उद्धार तथा राहत सामग्री पुर्याउनसमेत कठिनाइ उत्पन्न गर्न सक्छ।
हवाई यातायातमा पनि मौसमको प्रभाव पर्न सक्ने भएकाले यात्रुहरूलाई सम्बन्धित सेवा प्रदायक र आधिकारिक मौसम सूचनाबाट पछिल्लो अवस्था बुझ्न आग्रह गरिएको छ।
यस्तो अवस्थामा जोखिम व्यवस्थापनको प्रभावकारिता मौसम पूर्वानुमानमा मात्र निर्भर हुँदैन। पूर्वसूचना स्थानीय तहसम्म कति छिटो पुग्छ, जोखिमयुक्त बस्तीमा बसोबास गर्ने नागरिकलाई कति प्रभावकारी रूपमा जानकारी गराइन्छ, सडक अवरुद्ध हुँदा वैकल्पिक व्यवस्था कति छिटो हुन्छ र सुरक्षा तथा उद्धार संयन्त्र कति तयारी अवस्थामा छन् भन्ने कुराले सम्भावित क्षतिको स्तर निर्धारण गर्नेछ।
प्रदेश सरकार, स्थानीय तह, जिल्ला प्रशासन र सुरक्षा निकायबीच समन्वय बढाइएको बताइए पनि अबको आवश्यकता पूर्वानुमानलाई स्थानीय कार्ययोजनामा रूपान्तरण गर्नु हो।
अनावश्यक त्रास होइन, स्थानीय जोखिमअनुसार सावधानी
मौसमविद्हरूले अहिलेको अवस्थालाई लिएर अनावश्यक रूपमा आत्तिनुपर्ने अवस्था नरहेको बताएका छन्। केही मौसम मोडलले अत्यधिक भारी वर्षाको संकेत गरे पनि हालको अवस्था हेर्दा त्यस्तो चरम वर्षाको सम्भावना नरहेको उनीहरूको आकलन छ।
तर यसको अर्थ जोखिम समाप्त भएको भने होइन। विशेषगरी पहिले नै भिजेको जमिनमा थप वर्षा हुँदा पहिरो, बाढी र डुबानको सम्भावना बढ्ने भएकाले स्थानीय अवस्थाअनुसार सावधानी आवश्यक हुन्छ।
अहिलेको मौसम प्रणालीको मुख्य विशेषता यही विरोधाभास हो—प्रणाली कमजोर हुँदैछ, तर त्यसको प्रभावबाट उत्पन्न जोखिम तत्काल कमजोर नहुन सक्छ। त्यसैले आगामी एक–दुई दिनमा वर्षाको मात्रा, वर्षा केन्द्रित हुने क्षेत्र, नदी–खोलाको जलस्तर र स्थानीय भूभागको अवस्थालाई एकसाथ हेर्नुपर्ने देखिन्छ।
जोखिमयुक्त क्षेत्रमा रहेका नागरिकका लागि नदी तथा खोलाको तटीय क्षेत्र, भिरालो तथा पहिरो सम्भावित भूभाग र कमजोर सडकबाट टाढा रहनु, यात्रा गर्नुअघि मौसम र सडकको अवस्था बुझ्नु तथा स्थानीय प्रशासनका सूचनालाई प्राथमिकता दिनु तत्कालका लागि प्रमुख सावधानीका उपाय हुनेछन्।
