- गोरखाको उत्तरी क्षेत्रमा लेदोसहितको बाढीले १० जना बेपत्ता भएका छन् भने सयभन्दा बढी घर र ६ वटा पुलमा क्षति पुगेको छ।
- उङ्गिलुङ खोलामा पहिरोले बहाव थुनिएर बाढी आएको प्रारम्भिक अनुमान छ, यद्यपि जमिन हल्लिएको बारे थप अध्ययन भइरहेको छ।
- बाढीले जलविद्युत् आयोजना, विद्यालय र सञ्चार संरचनामा क्षति पुर्याउँदै दुर्गम क्षेत्रको सडक र पैदल सम्पर्क पूर्ण रूपमा विच्छेद गराएको छ।
- नेपाली सेना र प्रहरीद्वारा हेलिकप्टरमार्फत बेपत्ताको खोजी तथा प्रभावित क्षेत्रमा उद्धार र राहत कार्य तीव्र पारिएको छ।
पहिरोले खोला थुनिएपछि बाढी आएको प्रारम्भिक अनुमान, कम्पनको कारणबारे अध्ययन हुँदै
काठमाडौं, असोज २५ । गोरखाको उत्तरी क्षेत्रमा आइतबार बिहान आएको लेदोसहितको बाढीले ठूलो क्षति पुर्याएको छ। बाढीमा परी १० जना सम्पर्कविहीन भएका छन्। सयभन्दा बढी घरमा क्षति पुगेको र कम्तीमा छवटा पुल बगेको प्रारम्भिक विवरण सार्वजनिक भएको छ। बाढीले जलविद्युत् आयोजना, विद्यालय र विद्युत् तथा सञ्चारका संरचनामा समेत क्षति पुर्याएको छ।
बाढीको मुख्य कारण चुमनुब्री गाउँपालिका–६ स्थित उङ्गिलुङ खोलामा गएको पहिरो हुन सक्ने अनुमान गरिएको छ। पहिरोले खोला थुनिएपछि पानी जम्मा भएको र थुनिएको भाग खुलेसँगै माटो, ढुङ्गा र पानीको ठूलो बहाव बूढीगण्डकी नदीमा आएको प्रारम्भिक विवरण छ।
तर, पहिरो कसरी गयो र बाढीले यति ठूलो क्षति कसरी पुर्यायो भन्ने विषयमा थप अध्ययन भइरहेको छ।
१० जना सम्पर्कविहीन, खोजी जारी
बाढीमा परी चुमनुब्री गाउँपालिका–६ का १० जना सम्पर्कविहीन भएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। तीमध्ये पाँच जना चुम्चेतका बासिन्दा हुन्। उनीहरू उङ्गिलुङ खोलानजिक भेडीगोठमा बस्दै आएका थिए।
सम्पर्कविहीन हुनेमा ६५ वर्षीय सोनाम लामा, उनकी ५९ वर्षीया श्रीमती लाक्पा थोर्मा लामा, ६६ वर्षीया सोम भुटी लामा, ६८ वर्षीय कर्मा लामा र ४१ वर्षीय तेन दोर्जे लामा छन्।
त्यस्तै, धाउले क्षेत्रका थप पाँच जना पनि सम्पर्कविहीन भएको समाचार सार्वजनिक भएका छन्। उनीहरूको अवस्थाबारे थप विवरण आउन बाँकी छ।
पहिरोले चारवटा भेडीगोठ र त्यहाँ रहेका करिब डेढ सय पशुचौपाया बगाएको प्रारम्भिक विवरण छ।
सम्पर्कविहीनको खोजीका लागि नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी र स्थानीय बासिन्दा खटिएका छन्। सेनाको हेलिकप्टरबाट दुर्गम क्षेत्रमा फसेका मानिसको उद्धारसमेत गरिएको छ।
दुर्गम भूगोल र पुल बगेका कारण उद्धारमा कठिनाइ भएको छ। त्यसैले स्थलमार्गसँगै हवाई माध्यमबाट पनि खोजी र उद्धार भइरहेको छ।
सयभन्दा बढी घरमा क्षति
बाढीले चुमनुब्री, धार्चे र आरुघाट गाउँपालिकाका विभिन्न बस्तीमा क्षति पुर्याएको छ। नदी किनारका घर, गोठ र टहरा बगेका छन् भने कतिपय घरमा लेदो र पानी पसेको छ।
चुमनुब्री गाउँपालिकाका न्याकचेत, सिर्दिबास, सल्लेरी, जगत र घट्टेखोलालगायत क्षेत्र प्रभावित भएका छन्। धार्चे गाउँपालिकाको माछीखोला र आसपासका बस्तीमा पनि क्षति पुगेको छ।
बाढीले चुमनुब्री–३ घट्टेखोलास्थित विकास आधारभूत विद्यालयको भवन बगाएको विवरण सार्वजनिक भएको छ। यसले स्थानीय बालबालिकाको पढाइमा समेत असर पार्ने देखिएको छ।
धादिङको त्रिपुरासुन्दरी गाउँपालिका–१ विशालटार क्षेत्रमा पनि करिब एक सय घरधुरीमा लेदो पसेको समाचार सार्वजनिक भएका छन्।
यद्यपि, विभिन्न निकायले फरक समयमा विवरण संकलन गरेकाले क्षति पुगेका घरको संख्या एकीकृत रूपमा पुष्टि हुन बाँकी छ।
छवटा पुल बगे, सडक सम्पर्क टुट्यो
बाढीले गोरखाका विभिन्न स्थानमा रहेका पुल बगाएको छ। प्रारम्भिक विवरणअनुसार दुईवटा मोटरेबल पुल र चारवटा झोलुङ्गे पुलमा क्षति पुगेको छ।
बाढीले न्याकचेत–सिर्दिबास र माछीखोला–केरौजा जोड्ने झोलुङ्गे पुल बगाएको छ। आरुघाट क्षेत्रमा रहेका मोटरेबल पुलमा पनि क्षति पुगेको विवरण छ।
पुल बगेपछि केही गाउँमा आवतजावत कठिन भएको छ। राहत सामग्री पुर्याउन र बिरामीलाई अस्पताल लैजानसमेत समस्या हुन सक्ने देखिएको छ।
क्षति पुगेका सबै पुलको अवस्था र संख्याबारे सरकारी निकायले अन्तिम विवरण सार्वजनिक गर्न बाँकी छ।
जलविद्युत् आयोजनामा पनि क्षति
बाढीले गोरखाका जलविद्युत् आयोजनाका संरचनामा समेत क्षति पुर्याएको छ। आयोजनाका पावरहाउस, कामदार बस्ने क्याम्प, पुल र निर्माण सामग्रीमा असर परेको प्रारम्भिक विवरण छ।
सल्लेरीस्थित जलविद्युत् आयोजनाको पावरहाउस र आसपासका घरमा क्षति पुगेको बताइएको छ। दोभान खोला र यारु खोलाका जलविद्युत् आयोजनासँग सम्बन्धित पुल तथा अन्य संरचनामा पनि क्षति भएको समाचार सार्वजनिक भएका छन्।
तर, आयोजनामा भएको क्षतिको विस्तृत विवरण र आर्थिक मूल्यांकन आउन बाँकी छ।
बाढीले विद्युत् पोल र सञ्चारका संरचनामा पनि क्षति पुर्याएको छ। यसले केही क्षेत्रमा विद्युत् तथा सञ्चार सेवा प्रभावित हुन सक्ने देखिएको छ।
बाढीअघि जमिन हल्लिएको थियो?
बाढी आउनुअघि उत्तरी गोरखाका केही बासिन्दाले जमिन हल्लिएको महसुस गरेको बताएका छन्। अमेरिकास्थित अर्थस्कोप कन्सोर्टियमको भूकम्पीय अनुगमन प्रणालीमा नेपालको ककनी स्टेसनबाट प्राप्त कम्पनको संकेत पनि देखिएको छ।
उक्त प्रणालीमा विश्व समन्वित समयअनुसार शनिबार राति १०:४० देखि १०:४५ बजेको बीचमा कम्पन देखिएको प्रारम्भिक विवरण छ। यो नेपाली समयअनुसार आइतबार बिहान ४:२५ देखि ४:३० बजेसम्मको समय हो।
तर, राष्ट्रिय भूकम्प मापन तथा अनुसन्धान केन्द्रको अभिलेखमा उक्त समयमा गोरखा वा आसपासमा भूकम्प गएको विवरण छैन।
केन्द्रका वरिष्ठ भूकम्पविद् डा. मुकुन्द भट्टराईले पछिल्लो २४ घण्टामा नेपालमा भूकम्प रेकर्ड नभएको बताएका छन्।
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणका कार्यकारी प्रमुख डा. धर्मराज उप्रेतीका अनुसार पहिरो खस्दा उत्पन्न कम्पन उपकरणमा रेकर्ड भएको हुन सक्छ।
भूगर्भविद् डा. लोकविजय अधिकारीले पनि पहिरो वा चट्टान खस्दा जमिन हल्लिन सक्ने बताएका छन्। तर, अर्थस्कोपमा देखिएको संकेत बूढीगण्डकी बाढीसँग सम्बन्धित थियो वा थिएन भन्ने पुष्टि हुन बाँकी छ।
भूकम्प मापन गर्ने उपकरणले भूकम्प मात्र नभई पहिरो, चट्टान खस्ने घटना र अन्य प्राकृतिक गतिविधिबाट उत्पन्न कम्पन पनि रेकर्ड गर्न सक्छ। त्यसैले कम्पन देखिएकै आधारमा भूकम्प गएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन।
पहिरोले खोला थुनिएर बाढी आएको अनुमान
नेपाली सेनाको प्रारम्भिक विवरणअनुसार गोरखाको चुमनुब्री गाउँपालिका–३ को फिलिम क्षेत्रमा सुक्खा पहिरो गएको थियो। पहिरोले नदीको बहाव थुनेपछि एक्कासि पानी र गेग्रान बगेको अनुमान गरिएको छ।
तर, घटनास्थलको वास्तविक अवस्था र बाढीको स्रोतबारे विस्तृत अध्ययन भइरहेको छ।
राष्ट्रिय विपद् जोखिम न्यूनीकरण तथा व्यवस्थापन प्राधिकरणले ड्रोनसहितको टोली माथिल्लो क्षेत्रमा पठाएको जनाएको छ। उक्त टोलीले पहिरो गएको स्थान र बाढीको कारण पत्ता लगाउन अध्ययन गरिरहेको छ।
बाढीको कारण पत्ता लगाउन पहिरोको अवस्था, नदीको बहाव र जमिनमा देखिएको कम्पनसम्बन्धी तथ्यांकको अध्ययन आवश्यक छ।
रसुवा–भोटेकोशी बाढीपछि अर्को ठूलो क्षति
बूढीगण्डकी बाढी नेपालका सडक, पुल र अन्य पूर्वाधारमा पछिल्लो डेढ महिनामा परेको अर्को ठूलो विपद् हो।
यसअघि गत भदौ १० गते रसुवा–भोटेकोशी क्षेत्रमा आएको बाढीले सडक, पुल, घर र सार्वजनिक संरचनामा ठूलो क्षति पुर्याएको थियो। त्यसपछि असोज ८ देखि ११ गतेसम्मको भारी वर्षा र बाढीपहिरोले बीपी राजमार्ग, कालीगण्डकी करिडोर, मध्यपहाडी लोकमार्ग, बेनी–जोमसोम र चामे–बेँसीसहर सडकखण्डमा क्षति पुर्याएको थियो।
केही सडकखण्डमा यातायात अझै पूर्ण रूपमा सञ्चालन हुन सकेको छैन। सडक अवरुद्ध हुँदा स्थानीय आवागमन र सामान ढुवानी प्रभावित भएको छ।
रसुवा र नुवाकोट जोड्ने सडक सम्पर्क पुनःस्थापना गर्न पनि अस्थायी पुल निर्माण गर्नुपरेको थियो। बेत्रावतीमा बेलिब्रिज सञ्चालनमा आएपछि ४७ दिनपछि रसुवा र नुवाकोटबीचको सडक सम्पर्क जोडिएको विवरण सार्वजनिक भएको छ।
पूर्वाधारमा दुई खर्ब २७ अर्ब रुपैयाँ क्षतिको अनुमान
पूर्वाधार विकास मन्त्रालयका सचिव पद्मकुमार मैनालीले संसदीय विशेष समिति बैठकमा प्रस्तुत गरेको विवरणअनुसार यस वर्ष बाढीपहिरो र जलवायुजन्य विपद्का कारण देशको पूर्वाधार क्षेत्रमा करिब दुई खर्ब २७ अर्ब रुपैयाँ बराबरको क्षति भएको प्रारम्भिक अनुमान छ।
क्षतिग्रस्त पूर्वाधारको पुनर्निर्माणका प्रारम्भिक कामका लागि मात्रै करिब ६३ अर्ब रुपैयाँ आवश्यक पर्ने अनुमान गरिएको छ।
यी रकम देशभरका विभिन्न विपद्बाट भएको क्षतिसम्बन्धी प्रारम्भिक अनुमान हुन्। बूढीगण्डकी बाढीबाट भएको क्षतिको अन्तिम मूल्यांकन सार्वजनिक भइसकेको छैन।
लगातारका बाढीपहिरोले सडक र पुल निर्माणको विद्यमान मापदण्डमाथि पुनर्विचार गर्नुपर्ने आवश्यकता पनि देखाएका छन्।
पूर्वाधार विकास मन्त्रालयले विपद्पछि मर्मतसम्भार र पुनर्निर्माणका लागि छुट्टै इकाइ बनाउने तथा सडक र पुलको डिजाइन मापदण्ड पुनरावलोकन गर्ने तयारी गरेको छ।
मन्त्रालयका सहसचिव भीमार्जुन अधिकारीका अनुसार अब सडक र पुल निर्माण गर्दा पानीसँगै बग्ने माटो, ढुङ्गा र गेग्रानबाट हुन सक्ने क्षतिलाई पनि ध्यान दिनुपर्छ। विशेषगरी माथिल्लो तटीय क्षेत्रमा बाढीको जोखिमलाई ध्यानमा राखेर संरचना बनाउनुपर्ने उनको भनाइ छ।
राष्ट्रिय योजना आयोगका सदस्य अर्जुनजंग थापाले पनि विपद्बाट हुने क्षति घटाउन दीर्घकालीन योजना, पर्याप्त बजेट र नियमित मर्मतसम्भार आवश्यक रहेको बताएका छन्।
उद्धार र जोखिम न्यूनीकरण मुख्य चुनौती
बूढीगण्डकी बाढीले दुर्गम पहाडी क्षेत्रमा विपद् व्यवस्थापनको चुनौती फेरि देखाएको छ। पुल बग्दा सडक सम्पर्क टुटेको छ भने नदी किनारका बस्तीमा थप बाढीको जोखिम कायमै छ।
सम्पर्कविहीन व्यक्तिको खोजी, प्रभावित परिवारलाई सुरक्षित स्थानमा सार्ने र क्षतिको पूर्ण विवरण संकलन गर्ने काम अहिले प्राथमिकतामा छन्।
यससँगै पहिरोले नदी थुन्न सक्ने स्थानको पहिचान, जोखिमयुक्त बस्तीमा समयमै सूचना पुर्याउने व्यवस्था र नदीको बहाव निगरानी गर्ने प्रणाली बलियो बनाउन आवश्यक देखिएको छ।
बाढीको तत्कालीन कारण पहिरोले खोला थुनिएर बहाव खुलेको हुन सक्ने प्रारम्भिक विवरणले देखाए पनि जमिन हल्लिएको संकेत र पहिरोको वास्तविक प्रकृतिबारे वैज्ञानिक निष्कर्ष आउन बाँकी छ। सरकारी निकायको विस्तृत अध्ययन र क्षतिको एकीकृत विवरण सार्वजनिक भएपछि घटनाको पूर्ण अवस्था स्पष्ट हुनेछ।
